MATBUOTDA HUQUQIY MASALALARNI YORITISHDA JURNALIST ETIKASI MUAMMOLARI

Bugungi kunda jamiyatga, insoniyatning yashash tarziga ommaviy axborot vositalarining ta’sir kuchi nihoyatda oshib ketdi. Bu hol dunyoda sodir bo‘layotgan voqealarga nisbatan jahon afkor ommasining berayotgan munosabatlarida ham o‘z ifodasini topayotir. Hozirda biror voqeaning asl mohiyatini bilish, asosan, ommaviy axborot vositalarining talqiniga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Agar ommaviy axborot vositalari voqeani to‘g‘ri, xolisona yoritib bersa, bu yaxshi. Ammo buni uddalay olmasa-chi? Bu masala bugun jiddiy muammo sifatida jahon fikr ahlining e’tiborini tortmoqda. Axborot oqimi hatto hayotga, insoniyatning tinch turmush tarziga katta tahdid solish darajasigacha ko‘tarilgan. Shu boisdan ham bugun jurnalistlarning kasb axloqi, xolisligi hamda turli manfaatlar uchun emas, balki faqat haqiqat uchun ishlashi kerakligi haqida ko‘p gapirilmoqda. Zamonaviy axborot asrida jurnalist etikasi masalasi, ayniqsa, muhim ahamiyat kasb etadi. Chunki ommaviy axborot vositalari yoritayotgan mavzularda turli yondashuv va munosabatlarning uchrayotgani ular faoliyatini tartibga soluvchi kasb axloqi talablarini ishlab chiqishni taqozo etyapti.Bu borada g‘arb mamlakatlari ommaviy axborot vositalari amaliyotini o‘rganadigan bo‘lsak, ular orasida o‘z kasb axloq kodeksini yaratmagan ommaviy axborot vositasini topish qiyin. Shuningdek, faoliyat turiga ko‘ra uyushgan ommaviy axborot vositalari uyushmalari ham umumiy axloq normalarini qabul qilishgan. Quyida shulardan ayrimlariga to‘xtalib o‘tamiz.Bosniya jurnalistlarining matbuot kodeksida nizolar va diskriminatsiyaga munosabat asosiy o‘ringa chiqqan[1]. Chunki bu yerda uzoq yillar hukm surgan etnik nizolar va urushlar jurnalistlar oldiga shunday talablar qo‘yilishiga sabab bo‘lgan. Bi-Bi-Si (BBC – British Broadcasting Corporation) xodimlarining kasbga oid asosiy tamoyillarida esa aniqlik va xolislik prinsiplari ustun hisoblanadi[2]. Belorussiya jurnalistlari uyushmasi ishlab chiqqan jurnalistika kasb axloqi kodeksining asosiy bobi «professional birdamlik»ka bag‘ishlangan. Yaponiya gazeta muharrirlari va noshirlari Assosiatsiyasi esa o‘zining asosiy vazifasini tinch kelajak va istiqbolga ko‘mak berishda, deb biladi.O’zbekistonda hali jurnalistlarning umumiy axloq kodeksi yaratilmagan. Faqat O’zbekiston Milliy matbuot markazining Samarqand viloyat bo‘limi jurnalistlarning axloq kodeksi haqida loyiha tayyorlagan. Lekin u boshqa ommaviy axborot vositalari tomonidan rasman qabul qilinmagan. Shuningdek, «Internyus» tashkiloti ham kasb etikasiga oid ayrim nizomlarni ishlab chiqqan. Nazarimizda, mamlakatimiz ommaviy axborot vositalari uchun umumiy axloq kodeksini yaratish davri kelgan. Chunki ayni soha bo‘yicha ko‘plab muammolarning uchrayotgani shuni taqozo etmoqda.

ZALOLATGA DALOLAT… qiluvchi kitoblar

Inson tabiatida dunyo sir-sinoatlarini anglashga, o‘zligini topishga intilish bo‘ladi. Bu tabiiy xislat katta-katta kashfiyotlarga turtki ham bo‘ladi. Ammo ayrimlar yangilik qidirib, sirli, sehrli, hatto ilohiy masalalar borasida izlanib ko‘radi. Ortiqcha manmanlikka berilib shakkoklikka qadar borib qolganini bilmay ham qoladi.

Yaqinda bir tasodif bilan qo‘limizga tushgan “Fazoviy Fan yoki Samoviy Kitob” deb nomlanuvchi bir “asar”ni varaqlar ekanman, hayratda qoldim va ko‘nglimdan shu mulohazalar o‘tdi. Muqovasiga “Chek — 1997” deb bitilgan. Ammo so‘nggi betiga muallif “Yanvar 2000-yil” deb imzo chekibdi. Baayni “Bir yolg‘ondan qirq yolg‘on” ertagidagidek: bu “asar” yo yozilmasdan avval bosilib chiqqan, yoki… nashr etilganidan so‘ng yozilgan. U qayerda, qancha nusxada chop etilgan, muharriri kim, nashriyoti qaysi — bilib bo‘lmaydi. Titul varag‘i ham, mundarijasi ham yo‘q.

36 betlik bu kitob “Asliy inson — abadiy”, “Fazo va insonlar”, “Sun’iyatlar siri”, “Kitob-ul kitob”, “Bisaxela — ilohiy til yoki koinot tili”, “Yasin so‘zi va bir oyat tahlili” va “Olti osmon oralab…” degan yettita vahimali fasldan iborat.

“Hozirgi zamon tushunchasi bilan aytganda “Kitob-ul kitob”ni yozib boruvchi va ilohiy til bo‘lmish — “Koinot tili”ni insonlarga yetkazuvchi MEN — Ismim ISMOILJON, Familiyam ERGASHEV, Mulla Ergash Oxunning o‘g‘liman, — deb yozadi kitob muallifi. — …ToshDUning filologiya fakultetini tamomlab, maktablarda 40 yilga yaqin o‘zbek tili va adabiyotidan dars berib, oliy toifali o‘qituvchi sifatida nafaqaga o‘tganman. Bu kitobning yozila boshlaganiga ham bir necha yillar bo‘ldi”.

DAQIQANING QADRI

Yoshligimizda maktabda tutgan daftarlarimizning muqovasida G’ofur G’ulomning surati hamda uning ostida vaqt haqida yozilgan to’rt qator she’ri bo’lardi. O’sha davrlarda yod olingan bu misralar hanuz xotiramda:

Aziz asrimizning aziz onlari
Aziz odamlardan so’raydi qadrin,
Fursat g’animatdir, shoh satrlar-la
Bezamoq chog’idir umr daftarin.

Ajoyib satrlar, darhaqiqat, shoh satrlar. Yuksak falsafa va haqiqatni o’zida mujassam etgan. Shoir umrinining qanchalik shoh satrlar bilan bezalganini bilmaymanu, lekin misralarning o’zi she’riyat umrining shoh satrlari ekani aniq…
Litseyimizda Xayriniso opa degan matematika fani o’qituvchisi bo’lardi. Juda aqlli, dono hamda ziyoli inson edi. Talabalar undan hayiqishardi, bergan darslarini o’z vaqtida bajarishga harakat qilardik…
11-sinfda o’qiyotganimizda bir kuni shu o’qituvchimiz darsda ajoyib tajriba o’tkazdi. “Hamma qo’lini ko’tarib tursin. – dedi u, – Va har biringiz ichingizda bir daqiqani hisoblang va bir daqiqa o’tdi, deb o’ylaganingizda qo’lingizni tushiring”. Biz ichimizda soniyalarni 60 ga qadar sanay ketdik. Xayriniso opa esa soatga qarab soniyalarning haqiqiy o’tishini kuzatib turdi. Hammamiz o’z hisobimiz bo’yicha bir daqiqa nihoyasiga yetdi, deb o’ylaganimizda, birin-ketin qo’llarimizni tushira boshladik. Hammadan oxiri men tushirganim esimda. Lekin men ham hisobda adashibman…
“Hammangiz bir daqiqa tugamasdan qo’lingizni tushirdingiz. – dedi o’qituvchimiz. Shundan so’ng biroz jim turdi-da, so’ng, – Bir daqiqa ana endi o’z nihoyasiga yetdi,” dedi.
Biz o’sha payt bir daqiqaning bunchalar uzun bo’lishini o’ylamagan ekanmiz.

HADIS VA SUNNAT O’RTASIDAGI FARQ NIMA?

© Nuh Ha Mim Keller 1995

 

Sunnat so’zi uch alohida ma’noga ega bo’lib, ko’pincha bu atama bahslarda ko’tarilganda, musulmonlar tomonidan aralashtirib yuboriladi.
Sunnatning birinchi ma’nosi shariat qoidalari kontekstida kelib, unda sunnat kishini uni bajarganligi uchun keyingi hayotda savobga erishtiradigan – masalan, ibodatdan oldin tishni tozalash uchun misvok ishlatish – lekin bajarmasa, jazoga tortmaydigan amal ma’nosini bildiruvchi mandub (yoki “tavsiya qilingan”) ning sinonimidir. Bu kontekstda u kishiga bajarganligi uchun keying hayotda savob beradigan, – masalan, belgilangan farz namozlarni o’qish – lekin bajarmasa jazolanishiga sabab bo’ladigan amallarni ifodalovchi vojib (yoki majburiy) dan farq qiladi (Izoh: maqola muallifi shofeiy mazhabiga mansub bo’lib, vojib deganda farz amallarni nazarda tutgan – tarjimon). Bu ma’noda sunnat vojib yoki majburiy amallardan so’ng Alloh bizlardan so’ragan ikkinchi darajali ishlardir.
Sunnatning ikkinchi ma’nosi matniy manbalarni aniqlash kontekstida keladi, masalan, Kitob, ya’ni Qur’on sunnatdan, ya’ni hadisdan farqlanadi. Bu ma’noda sunnat hadisning qat’iy sinonimi bo’lib, biror kishining dalilini Qur’ondan farqlash uchun ishlatiladi. Shuni eslatmoq lozimki, bu yuqorida keltirilgan sunnat ma’nosidan keskin farq qiladi, ba’zan odamlar, Qur’on majburiy amallarni, hadis esa oddiy sunnat yoki tavsiya qilingan amallarni belgilaydi, deb har ikkisini chalkashtirib yuborishsa ham, lekin amalda hukmlarning har ikki turi Qur’onda ham, hadisda ham topiladi.

AJAB AQLI RASO YORING, GO’ZAL XULQLI QAMAR BO’LSA…

Ajab aqli raso yoring, go’zal xulqli qamar bo’lsa,
Tavozeli, malak siymo, nasab garchi bashar bo’lsa.

Bo’lib ozoda hovlisi, biram uylar saranjomlig’,
Idishlar tozadur, o’rni sarishta ham basar bo’lsa.

Xato qilsa o’git bersang, ko’zin doim tikib erga,
“Tasadduqman, begim” , deb ul, so’zing chin mo’tabar bo’lsa.

Tabassumlig’, qaboq chitmas, ishi Tangri rizosidur,
“Fidodur” – der –”shirin jonim, agar yorim so’rar bo’lsa”.

Shariatni tutib ustun, kechib nafsi havosidan,
Gapirsang gar hadis, oyat, ko’zidan yosh to’kar bo’lsa.

Salaflarg’a muhabbatlig’, olib o’rnak Rumaysodin,
Ishi vaqtingni xush qilmoq, g’amingdan boxabar bo’lsa.

Kechib zar, zebu ziynatdin, javob qilsa Humayrodek,
Halol jufti bilan birga tahajjudda turar bo’lsa,

Chiqib ko’chag’a bul fosid zamonda tashvishing ortur,
Kulib hovlida, nozi yuz g’amingni ketkazar bo’lsa.

Firoqi o’rtasa dilni, olur jon g’amzasi o’qdek,
Pishirgan har taomi ham asal, novvot, shakar bo’lsa.

Muningdek vasfga molik bo’lsa yoring gar kulib baxting,
Nisor ayla anga joning nasibang shul qadar bo’lsa.

Sabab bo’lgan kishini ko’p duo qilg’il Munib dildan,
Xudo rozi bo’sin deb iltijo ayla sahar bo’lsa.

Manba: Muslimaat.uz

I LOVE THIS RECITATION…

BOG’CHADA HAM KITOB O’QIYMANMI?

Men yoshligimdan o’qishga mehr qo’ygan ekanman. To’rt yoshimda men va bir yosh katta akam bog’chaga boradigan bo’ldik. Uch yosh katta akam esa maktabning 1-sinfiga borayotgan edi. Men maktabda o’qish-yozishni o’rgatishlarini bilardim. Shuning uchun onamdan, bog’chada ham o’qishni o’rgatishadimi, deb so’raganim esimda. Onam yo’q, deb javob berganlarida xafa bo’lib ketgandim.
Akamlar maktabga qatnab, o’qish-yozishni o’rganishib olishdi. Men ularning kitoblariga, daftarlariga termulib o’tiraverardim.
Bir kuni o’rtancha akam alifbe harflari bitilgan bir parcha qog’oz olib keldi. Men undagi harflarni yodlab, akamlardan so’rab-so’rab o’qishni o’rganib oldim. Bog’chada tarbiyachi opalarim menga bino tepasiga yozilgan yozuvlarni o’qittirishardi…
1-sinfga kirganimda, o’qituvchilar har bir o’quvchini doskaga chiqarib, “Ona, ana non” degan kichkina matnlarni qayta-qayta o’qittirishaverardi. Men siqilib ketardim, tezroq katta matnlarga kelsag-u derdim.

“Bolaligim, seni sog’indim” turkumidan

O’LIM ORZUSI

(Hikoya)

Lorens BLOK

Muallif haqida:
Lorens Blok 1938-yili AQSHning Nyu-York shahrida tug’ilgan. Amerika yozuvchilarining Edgar mukofoti hamda boshqa ko’plab adabiy sovrinlar sohibi. Kriminal mavzudagi romanlari bilan mashhur. Sobiq politsiyachi Met Skadder hayotidan hikoya qiluvchi romanining Jef Bridjes ijrosidagi „O’limga eltuvchi yetti million yo’l” deb nomlangan kinotalqini ham yaratilgan. Yozuvchi hozir Nyu-Yorkda yashab ijod qiladi.

Politsiyachi ko’prik ustiga mashina kelib to’xtaganini ko’rdi. Lekin bu uning unchalik e’tiborini tortmadi. Qatnov siyrak bo’lgan kechalari bu yerga yo’lovchilar tez-tez to’xtab turishadi. Shaharni qoq ikkiga bo’lib oquvchi daryo ustiga qurilgan bu ko’prikdan shahar manzarasini tomosha qilish g’oyat maroqli…
Ko’prikni o’z joniga qasd qilganlar ham yaxshi ko’rishadi. Bugungi notanish odamning ham o’shalardan biri bo’lishi mumkinligi dastlab politsiyachining xayoliga kelmadi. Lekin uning ko’prik chetiga kelib to’siqqa oyoq qo’yganini ko’rgach, undan shubhalana boshladi. Bu yerda bir gap bor edi: qorong’ulik o’z bag’riga qandaydir sirni yashirayotgan edi.
Politsiyachi sharpaga bir zum tikilib qoldi. ”Unga yetib olishga ulguramanmi?” U dastlab hushtak chalmoqchi ham bo’ldi, lekin darhol bu niyatidan qaytdi. Chunki dabdurustdan shovqin ko’tarish o’z jonidan to’ygan odamga aks ta’sir etib, ko’ngilsizlikning sodir bo’lishini tezlashtirib yuborishi mumkin edi…
Notanish kimsa tamaki tutata boshladi. ”Demak, hali vaqti bor, – o’yladi politsiyachi, – Ularning hammasi so’nggi lahzalarda tamaki chekishadi”.
Politsiyachi unga yaqinlashish maqsadida asta yura boshladi. Oradagi masofa chamasi o’n metrlar qolganda sharpa oyoq tovushini eshitib, keksin o’girildi-da, bir qadam orqaga tisarildi. So’ng qochish imkoniyatini boy bergani uchun bo’lsa kerak, boshini chayqab qo’ydi. Ko’prik oldida turgan odam o’ttiz yoshlardagi uzun yuzli, qora qalin sochlari yuziga tushgan daroz bir odam edi.
– Shaharni tomosha qilyapsizmi? – deya gap boshladi politsiyachi, – Bu yerda kimdir borligini ko’rib, gaplashgim keldi. Yarim tunda yolg’izlik odamni zeriktiradi.
U tamaki qidirayotgandek cho’ntagini paypasladi.
– Sizda ortiqcha tamaki topilmaydimi?
Notanish odam cho’ntagidan tamaki olib politsiyachiga uzatdi. Politsiyachi unga tashakkur bildirib, ko’zini olisga tikdi.
– Juda go’zal-a? Odam bu yerda o’zini xotirjam sezadi.
– Menga buning ahamiyati yo’q. – tungi mehmon tilga kirdi, – Men odamni xotirjam qiladigan boshqa yo’llarni o’ylayman.
– Janob, – politsiyachi biroz taraddudlandi-da, go’yo uning dardini tushunganday bo’ldi, – Hamma narsa ham vaqt o’tishi bilan o’z iziga tushib ketadi. Bu o’zi shunaqa dunyo. Bori shu, ko’prikning ustida turib har ne qilishga urinsang ham, baribir, uni o’zgartirolmaysan.
Ko’prik mehmoni bu gaplarga e’tiroz bildirmadi. Jim xayol surgancha tamaki burqsitdi. So’ng qo’lidagi tamaki qoldig’ini pastga tashlab, uning suvga tushishini tomosha qildi.
– Mening ismim Edvard Rayt, – u boshini ko’tarib politsiyachiga yuzlandi, – To’g’ri aytdingiz, men xato o’ylagan ekanman.
– Sizni aynan nima bezovta qilyapti?
– Aytarli hech narsa.
– Doktorga uchradingizmi? U sizga yordam beradi.
– Hamma shunaqa deydi.
– Balki achchiqroq qahva icharsiz?

TURKISTON FAXRI

Hayotda shunday insonlar bo’lar ekanki, ular tirikliklarida yoqib ketgan ma’rifat mash’allari zamonlar o’tishi bilan tobora yorqinroq alangalanadi. Darhaqiqat, Muhammad alayhissalom so’zlari bilan qayd etilganidek, “insonlarning yaxshilari farishtalardan ham a’lo”. Ba’zi buyuk insonlar xalq orasida hokisorlik bilan kamtarona yashab o’tib ketadilar. Ammo keyinchalik esa ularning naqadar aziz va qaytarilmas ekanliklari, o’z xalqi va vatani uchun hatto o’limlarga ham tik boqib, hayotini necha yuz bora xavf-xatarga solganliklari his etila boshlanadi. Ular yaratib ketgan ma’naviy boylik o’z xalqiga to abad meros bo’lib qoladi, necha avlod-ajdod bundan bahramand bo’ladi.
Ana shunday buyuk insonlardan biri Alixonto’ra Shokirxonto’ra Sog’uniydir.
Alixonto’ra 1885-yil 21-martda sobiq Turkiston o’lkasining To’qmoq shahrida o’zbek oilasida dunyoga keldi. Adabiy taxallusi tug’ilgan shaharining qadimiy nomi Bolasog’un bilan bog’liq (hozir Qirg’iziston jumhuriyati hududida).
Bobom bolaliklaridanoq ziyrakligi, uquvchanligi, har narsani o’z mohiyati bilan tushunib, fikrlay olishi va ayniqsa, oily darajadagi quvvai hofizasi bilan o’z aka-ukalaridan ajralib turgan. Shu o’rinda bir narsani ta’kidlashim joiz. Kamina ana shu buyuk inson tarbiyasidan bahramand bo’lgan nabiralardan erurman. Bobom haqida yozish men uchun naqadar sharafli bo’lishi bilan bir qatorda, o’ta mas’uliyatli hamdirki, sababi, beradigan ma’lumotlarim iloji boricha xolis bo’lmog’i lozim.
Katta bobomiz Shokirxon to’ra o’qimishli, oqil, ma’rifatparvar kishi bo’lgan ekan, shu sababdan ikkinchi o’g’lidagi qobiliyatni sezgach, bobomni Arabistonga o’qishga yuborgan. Madinada o’qib qaytgach, o’sha davr ilm-faniga chanqoq, ijtimoiy voqelikni tushunib yetgan fazl-karamlik yigit qalbida ona-Vatani mazlum Trukistonga, asoratda yashab kelayotgan jafokash xalqiga xizmat qilish hissi tug’yon urgan.

JAHON SAHNASIDA 2008-YIL: VOQEALAR VA TAHLILLAR

Yangi tarix kitobining 2008-sahifasiga bitilgan satrlar ham o‘z poyoniga yetib qoldi. Hayot atalmish muallifning shafqatsiz, lekin odil qalami hech bir voqeani nazardan chetda qoldirgani yo‘q. Ayrim o‘rinlarda u quvonchu shodlik nomalarini bitgan bo‘lsa, ba’zan satrlarda siyoh emas, qon oqdi. 366 qatordan iborat sahifa shonli va qonli voqealarga boy. Syujet esa murakkab. Ko‘p o‘rinlarda Muallif o‘ta shafqatsiz yo‘l tutgan, qalamidan qon tomadi, ayrim satrlarda esa uning nega bunchalar saxiy ekanidan hayratlanamiz. Ammo voqealar to‘qima emas. Kitobdagi bitiklarning barchasi haqiqat. Zero u hayot kitobidir…

Tarix solnomasiga ana shunday tarzda muhrlanib borayotgan 2008-yil, darhaqiqat, turfa voqea-hodisotga boy bo‘ldi. Jahon sahnasi xilma-xil o‘yinlarning guvohiga aylandi. Hodisalar rivoji tarix qonuniyatiga binoan o‘tgan yillardagi kabi bir maromda davom etib bordi. Lekin yil o‘ziga xos, bir necha o‘n yilliklarda ko‘rilmagan va kutilmagan voqealarga ham shohidlik qildi.

2008-yilda Iroq, Afg‘oniston, Yaqin Sharq, Somali kabi dunyoning qaynoq nuqtalaridagi nizo va urush o‘choqlari yonishda davom etdi. Gruziyadagi siyosiy inqiroz esa kutilmagan va xunuk oqibatlarga boy yangi mojaro bo‘lib tarixga kirdi. Pekindagi yozgi olimpiada o‘yinlari dunyo xalqlari birodarligini kuchaytirgan global sport bayrami sifatida keng nishonlangan bo‘lsa, yil oxiriga kelib bosh ko‘targan jahon moliyaviy inqirozi ko‘p rivojlangan va rivojlanayotgan mamlakatlarni tiz cho‘ktirdi. AQShda Barak Obamaning prezident sifatida saylanishi esa nafaqat yilning, balki butun Amerika siyosiy tarixining eng unutilmas va o‘ziga xos saylovlaridan biriga aylandi.

Keling, shu kabi yilning eng muhim voqealarini batafsilroq sarhisob qilamiz.