O’tgan yili shu kunlarda Janubiy Qirg’iziston qon va olov ichida yondi. Aniqrog’i, 2010-yilning 10–25-iyun kunlari qurollangan to’dalar Qirg’izistonning O’sh va Jalolobod viloyatlaridagi o’zbeklar yashovchi mahallalarga hujum qilib, yuzlab uy-joylarni vayron qilishdi. Turli manbalarga ko’ra, vahshiyona hujumda ikki mingdan ortiq inson o’ldirilgan. Ularning aksariyati o’zbeklardir. Qirg’iziston muvaqqat hukumati qatliomni to’xtatish uchun hech qanday chora ko’rmagani oqibatida ko’z ko’rib quloq eshitmagan xunrezliklar ro’y berdi: besh yashar qizlar zo’rlandi, erkaklar tiriklayin yoqildi, boshlar kesib to’pdek tepildi…

Bular hududda sodir bo’lgan vahshiyliklarning ayrimlari, xolos.

Bir yil burun sizni qon yig’latgan bu voqealar ehtimol bugun xotirangizdan butkul ko’tarilgandir?! Zotan, inson bolasi unutuvchandir. Qorni to’yganda och yurgan kunlarini esdan chiqaradi. Xudo mushkulini oson qilganda, shukr qilishni bilmaydi.

Biz bu dahshatli manzaralarni qayta ko’z oldingizga keltirib, yarangizni yangilamoqchi emasmiz. Mintaqadagi hali ham hovuri pasaymagan millatlararo adovatni yana kuchaytirish niyatimiz ham yo’q. Faqat o’sha mudhish voqealarda halok bo’lgan birodarlarimizni, millatdoshlarimizni yodingizga solib, ular haqqiga yana bir bor xayrli duo qilib qo’yishingizni istadik, xolos.

Shu maqsadda “Qurbon bo’lgan o’zbeklar xotirasi uchun” Facebook harakat oyligini tashkil etishga qaror qildik. Sizdan ushbu harakat oyligida ishtirok etishingizni va shu oylik doirasida bir-ikki vazifani amalga oshirishingizni istaymiz. Bular juda oson va bir necha soniya ichida bajarish mumkin bo’lgan vazifalardir.

Birinchidan, halok bo’lgan millatdoshlarimizga ta’ziya ramzi sifatida Facebookdagi profil suratingizni bir oy davomida halok bo’lgan o’zbeklar xotirasi uchun yasalgan maxsus xotira surati bilan almashtirishingizni istaymiz. Surat yuqorida keltirilgan.

Ushbu suratni “Vatandosh gazetasi” Facebook sahifasininig profil suratlari joylashgan albomidan topishingiz mumkin. Uni pastda, chap tomonda “Make your profile picture” yoki “Создать фотографию профиля” tugmachalarini bosish orqali o’z profil suratingizga aylantirishingiz mumkin. Download (ingliz tilida) yoki Скачать (rus tilida) tugmachalari orqali suratni saqlab olishingiz ham mumkin. Saqlab olingan suratni profil suratiga qo’yish uchun uni Facebookka qayta yuklash kerak.

Ikkinchidan, ushbu harakat oyligi haqidagi xabarni turli vositalar orqali Facebookdagi do’stlaringizga yetkazishingizni so’raymiz.

Buni o’z Facebook sahifangizda (Wall, Стена) yoki do’stlaringiz sahifasida baham ko’rish orqali yoki Facebookdagi turli sahifalar va guruhlarga yozib qoldirish orqali targ’ib qilishingiz mumkin.

Shuningdek, “Vatandosh gazetasi” qaydlari (Notes, Заметки) orasiga qo’yilgan “Qirg’iziston janubidagi qonli voqealar tahlili: 1990 va 2010-yillar”  nomli maqolani o’qishingizni va uni ham do’stlaringiz orasida tarqatishingizni qattiq tavsiya qilamiz.

Ushbu maqolada Janubiy Qirg’izistonda sodir bo’lgan bir oylik qirg’in tafsilotlari va sabablari tahlil etilgan. Ushbu ma’lumotlar qalblarimizni yumshatib, o’tgan millatdoshlarimiz haqqiga Allohdan xayrli oqibat talab qilishimizga turtki bo’lsa ajab emas. Alloh Janubiy Qirg’izistonda begunoh o’lim topgan, aziyat chekkan insonlarni o’z rahmatiga olgan bo’lsin!

Hurmatli vatandoshlar va do’stlar! Barchangizni “Qurbon bo’lgan o’zbeklar xotirasi uchun” Facebook harakat oyligida faol ishtirok etishga chaqiramiz. Shu bilan millatdoshlarimiz taqdiriga befarq emasligimizni, ular boshida kulfat tushganda bir tanu bir jon bo’lib birlasha oladigan xalq ekanimizni ko’rsatgan bo’lamiz.

Hurmat bilan,

“Vatandosh”  gazetasi jamoasi

Multfilmning mazmuniga tushunish uchun ikki marta tomosha qildim. Tushunmadim, to’g'risi. Turli shakllardagi inson qiyofasini ochib berishmoqchi bo’lganmi? Balki, siz tushunarsiz.

Boymirza Hayitning ijodiy faoliyati bilan O’zbekiston yozuvchilarining X qurultoyidan keyingina tanisha boshladik. Bungacha uni xoin hisoblardik. Muhammad Solih aytmoqchi, “uning soyasiga nayza tiqib, mashq qilardik”. Holbuki, u butun umri davomida Turkistonning milliy mustaqilligini qayta tiklash uchun kurashdi. B.Hayitning “Turkiston Rusiya va Chin orasida”, “Turk dunyosida rus imperializmining izlari”, “Turkistonda o’ldirilgan turk shoirlari”, “Sovet Ittifoqida turklikning va Islomning ba’zi masalalari” singari o’nlab kitoblari jahon afkor ommasiga ma’lum. Yaqinda u “Turkistonda milliy ozodlik harakati” nomli katta monografiyasini yozib tugatdi. Boymirza Hayitning kitoblari va maqolalari nemis, fransuz, ingliz, arab, turk, urdu, fors tillarida qirqdan ortiq mamlakatlarda nashr etilgan, majmua, jurnal va gazetalarda e’lon bo’lgan. Hozir ham chop etilmoqda.

Quyida atoqli olim, tarix fanlari doktori B.Hayitning “Sovet Ittifoqida turklikning va Islomning ba’zi masalalari” (Istanbul, 1987) kitobidan olingan bir maqolasini o’quvchilar hukmiga havola etayotirmiz. Maqola AQSh, Angliya, Olmoniya, Indoneziya, Turkiya kabi yirik mamlakatlarda, shuningdek, arab yurtlarida o’nlab tillarda gazet, jurnallarda bosilgan. O’zbek tilida birinchi marta e’lon qilinmoqda. Undagi ba’zi atamalar, ayrim fikrlar biroz eskirdi. Chunonchi, “Sovet Ittifoqi” degan atamaning o’zi iste’moldan tushdi. Bir qator jumhuriyatlar o’z Davlat mustaqilligiga erishdilar. Ammo maqola hamon o’z qimmatini yo’qotgani yo’q.

Turklarning beshigi sifatida qabul qilingan Turkiston bu kun O’rta Osiyo va Qozog’iston deb yuritilmoqda va 4 million kvadrat kilometrli tuproqlari bilan Sovet Ittifoqi hududining 20 foizini tashkil etmoqda. 15 ittifoqdosh jumhuriyatdan 5 tasi (O’zbekiston, Qozog’iston, Qirg’iziston, Tojikiston va Turkmaniston) Turkistondir.

Turkiston, ma’lumki, dunyoning muhim sivilizatsiya markazlaridan hisoblanadi. Bu o’lka 1925-yildan beri Sovet terminologiyasida “O’rta Osiyo va Qozog’iston” bo’lib qoldi. Sovet idora organlari bu o’lkaning ismini rad etib, turkistonliklar orasida millatga mansublik ongini yo’qqa aylantirish niyatida zo’r berib “Turkiston” nomining qo’llanilishiga qarshilik qildilar. Odamni hayratlantiruvchi va yanglish bir shaklda, ba’zan g’arblik tadqiqotchilar ham 1950-yildan buyon sovet ta’biri bo’lgan “O’rta Osiyo”ni qo’llamoqdalar. Shu tariqa g’arb afkori umumiyasida  va Islom olamida “Turkiston” kalimasining unutilishiga hissa qo’shib, sovet nuqtai nazariga xizmat qilmoqdalar. Turkiston butun O’rta Osiyoni yuzaga keltirmoqda, faqat O’rta Osiyo tuproqlari ichida bo’lmoqda. Dunyo qomuslarida (masalan: Amerika ensiklopediyasi, Britaniya ensiklopediyasi, Brokhaus ensiklopediyasi va boshqalarda) bu o’lka jo’g’rofiy jihatdan ochiq-oydin suratda “Turkiston” sifatida zikr etilmoqda.

AQSh Kongressining 1959-yil iyul oyida qabul qilingan “Asir Millatlar Haftasi” nomli qonunida ham ayon suratda “Turkiston” ismining qo’llanilishi diqqatni o’ziga tortadi. Shularga qaramay Radio Liberti (Ozodlik radiosi)ning rahbariyati 1978-yil kuzida o’z nashrlarida “Turkiston” o’rniga “O’rta Osiyo va Qozog’iston” ta’birini qo’llanish majburiyatini o’rtaga qo’ydi. Shunday qilib, juda katta obro’ga ega bo’lgan Amerika tashkiloti, AQSH Kongressida qabul qilingan qonunga zid ish qildi. Agar G’arbda, sovet terminologiyasida O’rta Osiyo (“Sentral Asia”) atamasi o’rniga “Turkiston”ni qo’llasaydik va o’zimizni sovet ta’siridan himoya qilib, bu o’lkaning milliy borligi va shaxsiyatini rad etmasaydik, foydaliroq va odilroq bo’lardik.

Bu kun Turkistonda yashayotgan 42 million insondan 32 milliondan ortig’ini turk va musulmon bo’lgan o’zbeklar, qozoqlar, qirg’izlar, turkmanlar, qoraqalpoqlar, uyg’urlar, tatarlar, ozarbayjonlar va tojiklar tashkil qilmoqda. Bulardan qolgan xalq esa rus mustamlakachilari (idora personallari, askariy persoal) va bu mintaqaga joylashtirilgan ukrainlar, beloruslar, estonlar, litvaliklar, olmonlar va koreyslardir.

Umuman, ma’lumki, Turkistonning bu kungi tuproqlari 1715–1897-yillar orasida Rossiya tomonidan odim-odim ishg’ol etilgandir. Shunga qaramay, Buxoro va Xeva davlatlari Chor Rusiyasi zamonida ich ishlarida mustaqilliklarini saqlab qolgandilar. Faqat bu davlatlar ham 1920-yilda sovet tajovuzi oqibatida “Buxoro va Xeva sovet Xalq Jumhuriyatlari” o’laroq e’lon etildilar. Sovet hukumati bu ikki davlatning mustaqillik haqlarini muzokaralar chog’ida qabul etgan edi. Ammo 1924-yilda sovet hukumati bir urush operatsiyasi yo’li bilan bu ikki davlatning chegaralarida yoyilib va tahdid etib, davlat borliqlariga barham berib, amalda tuproqlarini ham o’ziga qaram qildi.

Sovet Ittifoqining idora kuchlari, Turkistonning dunyo siyosatidagi va strategik ahamiyatini xalqlardan yashirmoqdalar. Biz bu holni xususan quyidagi sohalarda ko’ryapmiz.

Turkiston Osiyo va Ovrupo orasida bog’lanish bunyod etgan ko’prikdir

Turkiston Tatar-Boshqirdiston, Sibiriya, Mo’g’uliston, Xitoy (Xitoy hokimiyatidagi Sharqiy Turkiston bilan), Hindiston, Pokiston, Eron va Kavkaziya bilan mushtarak chegaralari bo’lgan jo’g’rofiy bir makondir. Turkistonga qo’shni bo’lgan bu o’lkalarning kattaligi 33 million kvadrat kilometrga to’g’ri keladi. Bu o’lkalar Turkistonning 4 million kvadrat kilometrlik yuz o’lchovi bilan birgalikda juda katta jug’rofiy mintaqa ekanligi shak-shubhasizdir. Turkiston va unga qo’shni bo’lgan o’lkalar madaniy, iqtisodiy va diniy nuqtai nazardan bir-birlari bilan mustahkam bog’liqdirlar. Turkistondan Ovrupoga va O’rta Sharq o’lkalariga qulay va qisqa yo’llardan borish-bog’lanish mumkin. Masalan, Moskva Turkiston chegarasidan havo yo’li ila 1000 km, Krakov – Ukraina 770 km, Rostov – Don 711 km, Arzrum, – Turkiya 1010 km, Bag’dod – Iroq 1210 km, Tehron – Eron 640 km, Kobul – Afg’oniston 290 km uzoqlikdadir. Raqamlardan ham anglashiladiki, Turkistonning Ovrupo, O’rta Sharq va Ich Osiyo bilan bog’lanish imkonlari juda qulaydir. Bunday bir geopolitik mintaqa uzra joylashgan Turkiston Sovet Ittifoqiga har turli tashabbuslar imkonini bermoqda.

Turkiston Sovet Ittifoqining bebaho harbiy istehkomidir

Sovet Ittifoqi Turkistonda qo’shni o’lkalarga qarshi ikki harbiy okrugiga ega. Turkistondagi O’zbekiston, Tojikiston, Turkmaniston Sovet Jumhuriyatlari orqali O’rta Sharq, Hindiston va Pokiston davlatlari va O’rta Osiyodagi Qozog’iston, Qirg’iziston Sovet jumhuriyatlari orqali Xitoy va Mo’g’uliston davlatlari kontrol qilib boriladi, kerak bo’lganda ijro etiladigan harbiy operatsiyalar shu ikki harbiy okrug tomonidan planlashtiriladi va amalga oshiriladi. Har ikki harbiy okrug ham eng zamonaviy qurollar bilan ta’minlangan bo’lib, sovet harbiy idorasi tomonidan ham hamlakorlik kuchi juda yuksak baholanmoqda. Bu ikki askariy qo’mondonlik ayni zamonda Sharqda ko’tarilishi mumkin bo’lgan masalalarga qarshi sovet askariy idorasining strategik va taktik jihatdan ilk planlashtirish markazlari bo’lib qabul qilinmoqda. Turkiston, O’rta Sharq, Ich Osiyo, Ovrupoga qarshi sovet planlari va amalga oshiradigan tadbirlari jihatidan ham yetakchi kuch sifatida sanalmoqda. Butun dunyo jamoatchiligi, 1979-yil dekabr oyidan buyon Sovet Ittifoqining Afg’onistonga qilgan urushining Turkistondagi harbiy okrug tomonidan planlashtirilganini yaxshi bilib oldi. Turkiston geopolitik  va tabiiy jo’g’rofiyasi holatiga ko’ra (juda keng va rang-barang maydon ekanligi: sahrolar, vodiylar, jarlar, tog’lar) atom bombasi, raketalar, uchoqlarning ehtiyot qismlari kabi sovet urush vositalari va Sovet Armiyasining yedirib-ichirilishi uchun kerakli bo’lgan mahsulotlarni saqlay oluvchi asosiy ombor bo’lib diqqatni tortmoqdalar. Sovet Ittifoqi raketalarini o’t oldiruvchi va harakatga soluvchi maydon ham Turkistonning Boyqo’ng’ir shahrida joylashgandir.

Sovet Ittifoqi kerak hollarda ehtiyoji bo’lgan urush materiallarini Turkistonda sozlab (o’nglab) olish imkoniga ham egadir. Stalin 1943-yilda so’zlagan bir nutqida o’z fikrini izohlab: “O’rta Osiyo Sovet Jumhuriyatlari va Qozog’iston (ya’ni Turkiston) Qizil Armiyaning eng muhim qurol ombori bo’lganini” ma’lum qilgan edi. Biz, boshqa sovet nashridan ham 1942-yilda Sovet Ittifoqining butun tuproqlarida foydalanilgan harbiy material II jahon urushidan oldin Turkistonda tayyor qilib qo’yilganligini o’rgandik. Bundan ham, Sovet Ittifoqi kerakli hollarda Sovet Armiyasining ehtiyoji bo’lgan butun harbiy materilalini Turkistonda sozlab olish imkoniga ega, degan ma’no chiqmoqdadir. Turkistondagi sovet qurolli kuchlarining O’rta Sharqdagi butun o’lkalardan kuchli ekanligi ochiq-ravshandir.

Turkiston Sovet Ittifoqining xom-ashyo bazasidir

Afkor olamga ma’lumki, Turkiston sovetlarning eng qimmatli xom ashyo bazasidir, buni sovetlarning o’zi ham bir necha bora e’tirof etganlar. Sovet industriyasining xom moddaga bo’lgan ehtiyojini qoplashda bu o’lka hal qiluvchi rol o’ynamoqda. Bu haqda “Bu kungi Turkistonning siyosiy va sotsial manzaralari” nomli maqolamizning bir bobida bahs yuritgandik. Bu yerdagi gaplarga qo’shimcha qilib shuni aytish mumkinki, Turkistonda yana nihoyatda boy zapasga ega bo’lgan uran, oltin, kumush va platina konlari mavjuddir. Bir sovet gazetasida Turkistonning boy qazilma boyliklariga misol qilib shunday ma’lumot berilgan: “Qozog’iston Sovet Jumhuriyatida har yili 120-130 million tonnaga yaqin temir, 100 million tonna neft va 35 million tonna po’lat olinadi”.

Turkistonning yer osti manbalari normal bir shaklda Sovet Ittifoqining butun ehtiyojlarini qoplaydi.

Turkistonning ziroat boyliklari ham keng bir suratda ma’lum bo’lmoqda. Sovet Ittifoqidagi butun paxta hosilining 95 foizi, meva mahsulotlarining 60 foizi, kanop hosilining 100 foizi, pillaning 75 foizi, guruchning 65 foizi, kauchukning 100 foizi, qorako’lning 100 foizi Turkistonda tayyorlanmoqda. Turkiston ayni zamonda Sovet Ittifoqining uchinchi katta hububot yotog’idir. Turkistonning iqtisodiy boyliklari Sovet Ittifoqiga dunyoning iqtisodiy siyosatida bir super kuch bo’lib o’z so’ziga ega bo’lish imkonini beradi. Turkistonning iqtisodiy boyliklari bo’lmasaydi, Sovet Ittifoqining erishgan muvaffaqiyatlariga erishuvi to’grisida gap ham bo’lolmasdi.

Turkiston Sharqda kommunizmning ta’sir markazidir

Turkiston kommunizmning Sharqdagi eng ilg’or qurolli kuchi bo’lib maydonga chiqishi kerak, degan tushunchasi, sovet idorasining quyidagi g’oyalari kommunizmning Sharqda yoyilishi borasida Turkistonning o’ynagan rolini to’la-to’kis namoyon etmoqda.:

“Turkiston Sharqda g’oyalarimizning ta’sir markazidir”;

“Turkiston kommunistik inqilob mikrobini Sharqdagi yoyuvchisi bo’lishi kerak”;

“Turkiston tarixda Osiyoning Ovrupoga ochilgan eshigi rolini o’ynagan. Hozir esa Ovrupo uchun (Rusiya uchun deb tushunavering) Osiyoga ochilgan eshik rolini o’ynashi kerak”;

“Sharq xalqlari kelajakda sotsializm va kommunizmdan qochib qutulolmaydilar”.

Sovet Ittifoqining Sharq siyosatida Turkiston qanday masalalarda kerak bo’lishi va yanada aniqrog’i Sharqda kommunizmning yoyilishiga xizmat qilishi zarurligi mavzuida sovet idorasining bundan boshqa yana bir qancha ko’rsatmalari bordir.

Keng jamoatchilikka ma’lumki, sovetlar kommunizmni Sharqda (ayniqsa, O’rta Sharqda) tarqatish uchun olis masofalarga qo’l uzatganlar. Bu yerda misol tariqasida sovet iborasi bo’lgan “Toshkent ruhi”ning tug’ilishini ko’rsatib o’tish o’rinli bo’lar edi. Osiyo, Afrika va Janubiy Amerika o’lkalari uchun 50-yillari Turkistonda tashkil qilingan xalqaro konferensiya va simpoziumlarda Turkistonning oz rivojlangan mamlakatlar uchun “Sovet sistemasining mo’jiza modeli” sifatida taqdim etilganini va kam rivojlanayotgan mamlakatlarda ko’pgina tarafdor va simpatiya qozonilganini eslaylik. Aslida Sovet Rusiyasi hokimiyati ostida ezilib yotgan Turkiston go’yo rivojlangan mash’al jumhuriyat sifatida ko’rsatilib, u orqali sovetlar tarafidan Islom o’lkalarida qanchadan-qancha targ’ibot olib borilganini unutib bo’lmaydi.

Sovet Rusiyasi Afg’onistonni ishg’ol etgandan keyin, kommunizm avval Rusiyadan Turkistonga kiritilganligi va qurol kuchi bilan o’rnatilganligi oydinlashib qoldi. Kommunizm bu safar ayni o’sha metodlar bilan Afg’onistonda ish olib bormoqda. Bu orada 20000 dan ortiq turkistonlining O’rta Sharq o’lkalarida sovet mutaxassislari sifatida ish ko’rganligi va sovetlarning obro’sini orttirish maqsadi bilan qo’llanganligi ham qayd etishga arzigulik bir xususdir.

Sovet rus imperializmining milliy mustaqillik masalalaridagi afsonalari va bularning Sharqdagi ta’sirlari dunyo ahliga ma’lumdir.

Ruslar tomonidan ikki marta zabt etilgan Turkiston (birinchisi chorizm davrida, ikkinchisi Sovet Rusiyasi zamonida) mustamlaka sifatida milliy borlig’ini davom ettirishga, inson haq-huquqlari va hurriyatlaridan bahramand bo’lishga haqli emasdir. Turkiston Moskvaning juda keskin va qattiq kontroli ostida qolgan. Sovet Ittifoqi Turkistonni bosib ushlab turish uchun qo’lidan kelgan har narsani qilgan. Shunga qaramay, Turkiston haqli ravishda mustaqillik istagidan hech qachon voz kechmagan. Biz bu haqiqatni 1918–1934-yillar orasida (1923-yilgacha juda keng miqyosda) olib borilgan milliy-ozodik urushlaridan, sovet madaniyati ostida yashayotgan turkistonlilarning milliy madaniyatlari, urf va odatlarini saqlab qolish uchun olib borgan kurashlaridan, islom dinining kommunizmga qarshi olib borayotgan kurashi ta’sirlaridan va nihoyat, turkistonlilarning II jahon urushi paytidagi kurashlaridan tushunib olishimiz mumkin. Bu kun Afg’onistonda sig’indi bo’lib yashayotgan ming-minglagan turkistonlilarning (o’zbek, turkman va tojik) sovet yoyilmachiligiga (sovet askarlari va g’oyalarining Afg’onistonga zo’ravonlik bilan kiritilishi va u yerlarda o’rnashib qolib ketishga intilishi nazarda tutilmoqda) qarshi afg’on muhojirlari bilan birga eng oldingi saflarda urushganlari har bir kishi bilishi lozim bo’lgan haqiqatdir. Ayni choqda, Sovet Armiyasining Afg’onistonga  kiritilishi asnosida sovet saflaridagi turkistonli askarlarning  Afg’onistonga qarshi jang qilishga rozi bo’lmaganlari ham ayon bo’ldi. Sovetlar shu sababli musulmon va turk bo’lgan bu sovet vatandoshlarini jabhadan qaytarmoqqa majbur bo’lgandilar. Mana shularning hammasidan, kommunizm turkistonlilardan sodiq sovet vatandoshlarni bunyodga keltirish imkoniga ega bo’lolmagan, degan haqiqat kelib chiqadi.

Turkistonda mustaqillik kurashining boshlanishi dunyo siyosati va xususan, O’rta Sharq siyosatida g’arbli kuchlarga va sharqdagi musulmon o’lkalarga qimmatli bir strategik pozitsiya olib berdi. Turkistonning milliy mustaqillika qovushishini talab qiluvchi asosiy ish shundan iboratki, eng oldin Turkistonda milliy shuurning katta kuch kasb etishiga erishish kerak. Faqat shundan keyingina Turkiston muammolarini hal etish mavzui bilan shug’ullanish mumkin bo’ladi. G’arbli kuchlar va islom o’lkalari Turkiston milliy mustaqilligini ta’min etish yo’lida mushtarak do’stlar bo’lib birgalikda kurashmoqlari lozim. Mustaqil Turkiston davlatining qurilishi – Rusiya va Xitoyning bir-biridan ajralishini, O’rta Sharqda sovet ta’sirining tugatilishini, shundagina O’rta Sharq o’lkalarining bexavotir yashashlari mumkinligini anglab yetmoq kerak. Faqat shundagina Turkiston Sharqda, islom olamiga va hur dunyoga ochiladi va hur dunyo ham Turkiston ekonomikasiga bog’lana oladi. Faqat shundagina Turkistonning milliy borlig’i ta’min etiladi.

Turkiston mustaqilligini talab etish aslo Sovet Ittifoqining ichki ishlariga aralashish deb baholanmasligi kerak. Sovet Konstitutsiyasi shaklan bo’lsa-da, Sovet Jumhuriyatlariga xohlaganlari taqdirda SSSRdan chiqish huquqini bergan. Baynalmilal prinsiplar o’rin olgan deklaratsiyalarda, masalan, Birlashgan Millatlarning 14-dekabr 1960-yilda e’lon qilingan “Mustamlakachilik va millatlarning o’z taqdirini o’zi belgilash huquqlari” nomli deklaratsiya va 19-dekabr, 1968-yili qabul etilgan “Millatlararo pakt”, “Madaniy huquqlar” bilan bog’liq deklaratsiyada “Turkistonning milliy borlig’ini himoya qilish huquqi va inson huquqlari” rad etilmagandir. Dunyo tarixida birinchi marta 1959-yilda AQSH Kongressi qabul qilgan  “Asir Millatlar Haftasi” qonunida Turkiston ham asir millatlar orasida sanalgandir. Bu qonun mustaqillik talablarini o’rtaga qo’yish uchun bebaho bir ma’naviy manba bo’la oladi. 1965-yil may oyida Saudiya Arabistonining Makka shahrida o’tgan “Dunyo musulmonlari birligi” xalqaro yig’ilishida Turkiston bilan aloqador bo’lgan qarorlar qabul qilingan.

Birlashgan Millatlar Bosh Assambleyasi yig’ilishlarida “kolonializm”ga oid olib borilgan muhokamalarda Turkistonda rus kolonializmiga barham berish va bu o’lkaning milliy mustaqillikka qovushtirilishi mavzularida baynalmilal chiqish fursatlari bo’ldi. Yuksak taraqqiy etgan millatlardan ingliz tamsilchisi 26-noyabr 1962-yilda bo’lgan Bosh Assambleya yig’ilishida so’zga chiqib, jumladan quyidagi ochiq gaplarni o’rtaga qo’ydi:

“Ayni tarixlarda mustaqil Markaziy Osiyo davlatlarining o’z madaniyatlari bilan birga ruslar tomonidan mustamlaka qilinganligi hammaga ma’lum. So’ngra Qozoq davlati 1854-yilda rus bo’yinturug’iga kirdi. 1876-yilda Turkistondagi uch o’zbek davlatining ishg’oli tugallandi. 1880-yilda butun Turkmaniston Rusiya hokimiyati ostiga kirdi. O’rtacha hisob bilan aytganda bir asr keyin, 1957-yilda Gana, 1960-yilda Nigeriya mustaqillikka qovushdilar. O’rta Osiyo tuproqlari (Turkiston)ning mustaqillikka qovushadigan payti qachon bo’ladi?”

So’ralishi kerak bo’lgan asil so’roq shudir. Sovet hukumati bu savolga bu kungacha javob bermadi. Lekin Birlashgan Millatlarga a’zo hech bir o’lka Sovet Ittifoqidan, bu savolga qachon javob bo’ladi, deb so’ragani yo’q. Shu sababli savol hamon javobsizligicha turibdi. Dunyo afkori umumiyasi “Sovet o’rta Osiyosi” (“Turkiston”) qachon mustaqilligiga qovushadi, savolini berishga, Moskvadan bu borada bir javob olishga, berilajak javobni muhokama qilishga va bu yo’lda Turkistonning mustaqilligi uchun tayinli bir kunni belgilashga haqlidir.

Turkiya turkchasidan o’zbek turkchasiga Miraziz A’ZAM uyg’unlashtirib, nashrga tayyorladi.

“O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 1992-yil, 8-may.

——————————————–

* Behzod: Maqolada muallif ilgari surgan ayrim fikrlar va voqelik tavsifi bugungi kun uchun eskirgan bo’lsa-da,  ammo Turkistonning Sovet Ittifoqi tarkibida tutgan ahamiyati haqidagi mulohazalar tarixiy jihatdan qimmatlidir va ayni voqelik hanuz strategik ahamiyatga ega ekanini hududda Rossiya, AQSh, Xitoy kabi katta kuchlarning faol mavqega ega bo’lish uhcun hanuz urinayotganlaridan ma’lum.

“Turkiston viloyatining gazeti”, 1871-yil 29-dekabr

Yana bir Ramazon kunini niyat qilib, saharlik qilib chiqdik. Birodarlar, kecha nega “party”da ko’rinmading, deb so’rashdi.

23:05 Bugun hech qayoqqa chiqmadim hisob. Peshingacha uxladim. Uyda Horun Yahyoning “Timelessness and the Reality of Fate” (Vaqtsizlik va taqdir haqiqati) deb nomlangan kitobini o’qiyapman. Judayam qiziq. Modda haqiqati, vaqt, taqdir tilsimlarini ilmiy isbotlar bilan tushuntirib bergan. Biz uchun kutilmagan xulosalar bor. Masalan, biz ko’radigan, his qiladigan, eshitadigan yoki hidini sezadigan moddalar aslida mavjud emas, balki elektrik to’lqinlar orqali miyamizda hosil bo’ladigan suratlar, xolos. Juda qiziq, hazm qilish qiyin. Biz yashaydigan dunyoning tushdagi hayotdan hech qanday farqi yo’q. Tushda ham xuddi shu hisni tuyamiz, xuddi haqiqiy hayotda yashayapmiz, deb o’ylaymiz. Uyg’onganimizdan keyin esa bu yana bir uzunroq bo’lgan ikkinchi tushdagi hayotni boshlaymiz…

Bugun masjidda taroveh namozini tomda o’qidik. Tomga yangi paloslarni to’shab qo’yishibdi. Ajoyib bo’ldi. Tepamizda oy, yulduzlar, ochiq va salqin sahn… Menimcha, bundan buyog’i har kuni tomda o’qilsa kerak.

2006-yil, 1-oktabr, Yakshanba, Dehli.

Muzaffar aka bilan (Sirhind yo’lida)

Chandigar Hindistonning Haryana va Panjob shtatlari poytaxti. 1947-yil Hindiston va Pokiston alohida davlat bo’lib ajralgach, Panjob poytaxti Lahor Pokiston davlati tarkibiga o’tib ketadi. Poytaxtsiz qolgan Hindiston tarkibidagi Panjob uchun yangi shahar qurilishi boshlanadi. Shu tariqa Chandigarh shahri vujudga keladi. Ma’lumotlarga ko’ra, Chandigarh Hindistonda reja bo’yichi qurilgan ilk shahardir. To’la ishlangan loyihaga ko’ra, Chandigarhning bunyod etilishi 1952-yili Javaharlal Nehru davrida boshlangan. Darhaqiqat, Chandigarh chiroyli shahar, menga yoqdi. Avvalo, e’tiborimni tortgan narsa Dehlida topish mumkin bo’lmagan muhit bo’ldi: tinch, toza, daraxtlar ko’p, binolar, ko’chalar bir tekis, ravon qurilgan, ko’chalarda husnni buzib turuvchi kambag’allarning vayrona kulbalari yo’q. Har bir uy alohida dizayn bilan o’ziga xos uslubda qurilgan.

Imom Rabboniy masjidida

Safarimiz chiroyli o’tdi. 3-oktabr kuni kech soat to’qqizlarda Dehlidan yo’lga chiqib, ertasi soat sahar ikkilarda Bahri akaning uyiga kirib bordik. Ertasi tushga yaqin Sirhind qishlog’iga jo’nadik. U yerda Mujaddidi Alfisoniy imom Rabboniy hazratlari yashaganlar. Hanuzgacha dargohlari u kishining avlodlari qaramog’ida ekan. U yerda o’tgan avliyoulloh va musulmonlar haqqiga Qur’on tilovat qildik. Imom Rabboniyning bugungi kunda hayot bo’lgan avlodlaridan Tohir ismli yigit bilan suhbatda bo’ldik. Istarasi issiq, yuzida nuri bor yaxshi yigit ekan.

Imom Rabboniy avlodi Tohir (o’rtada) bilan

Shu kuni kechqurun Bahri abining uyida iftorlik bo’ldi. Jammu va Kashmirlik Imron, uning ukasi va Abdulmatin ismli birodarlar ham mehmon bo’lib kelishdi. Yaxshi, samimiy musulmon yigitlar ekan. Ancha suhbatlashdik. Ertasi ularnikiga iftorlikka bordik.Shu kuni iftorlikdan so’ng biz avtostansiyaga borib, Dehli sari yo’lga chiqdik…

Bahri abi juda yaxshi inson ekan. Islom va ilm haqida ancha suhbatlashdik. Fikri, dunyoqarashi keng, Alloh uchun chin xizmatga bel bog’lagan musulmonlardan ekan. Alloh u kishidan rozi bo’lsin.

Bugun jumani o’qib, ofisga bordim. Web-saytni “update” qildim. Yo’qligimda hech kim yangiliklar kiritmabdi, bo’m-bo’sh turibdi.

2006-yil, 6-oktabr, Juma

ALHAMDULILLOH RABBIL OLAMIYN. Assalomu alaykum va rahmatullohi va barokot.

Aziz vatandoshlarim. Sizlarga, sizlarning farzandingiz Boymirza Hayit murojaat qilmoqdadir. Aziz vatandoshlarim, 52 yil vatandan judolikda, Vatandan tashqari uzoq mamlakatlarda yashadim, millatim deya tushundim, butun borlig’imni, g’oyamni, vujudimni va fikr-hayotimni millatimizning taqdiri, o’tgan kunlari va kelajakdagi istiqboli deb, faoliyatlarda bo’lindim. Tabiiy, muhojirlikning achchiq-chuchuk shartlari, Vatansizlik, boshqa millatlar orasinda yashashlik, qiyin bir holda faoliyatlarda bo’linmoq tabiati ila oson bo’lmagan bir masala edi. Alhamdulillo, Vatan deb, millat deb, ya’ni uning ozodligini talab etib, uzoq yillar harakatda… Qo’lda qalam bilan maydonda bo’lib kelindi. Vatanimning bir farzandi sifatida ko’p-ko’p haqoratlarni men Sovetlar Ittifoqining matbuotlaridan va Turkistonimizdagi matbuotlardan, ayniqsa, sovet kommunist matbuotlaridan, yozuvlaridan, kitob va risola hamda maqolalaridan ko’rgan bo’ldim. Fikrlarimga qarshi yoki mening shaxsimga qarshi 436dan ortiq kitoblar, risolalar, maqolalar yozildi va buningda barobar televideniye va radiolarda, qurultoylarda, mening fikrimga qarshi, ayniqsa shaxsimga qarshi hujumlar, tuhmatlar, ig’volar yuritildi.

Meni qotil dedilar, sudga berilishimni iltimos qilishdi, ammo sudga berolmadilar. Fashist dedilar, fashistligimni isbot etolmadilar, vatan xoini dedilar, meni vatan xoini bo’lolganimni isbot etolmadilar. Lenin milliy siyosatini soxtalovchi, dedilar, ammo Lenin milliy siyosatining soxtakorligini Moskva yoki Turkistondagi sovet arzandalari endi o’z ko’zlari bilan ko’rib turibdilarki, endi Lenin milliy siyosati soxtakorlik siyosati ekan. Burjua millatchisi dedilar, tabiiy, men millatchi bo’lib, o’z millatimni boshqa millatlar ustidan yuqori ko’tarish uchun emas, o’z millatimizning o’z holinda mustaqil yashashi, erkin nafas olishi, baxtli va saodatli yashashi, o’zimizni o’zimiz tarafimizdan idora etilishi talablarida bo’ldim. Bu tabiiydir, millatimni sevish alomatidir, buni bir millatning boshqa millat ustidan hokimligini ta’min etadigan fikr sifatida ko’rib bo’lmaydi va buningda, bunday so’zlar asosidan tuzilgan ig’volarni ham hazm qildik. Alloh bugun bizning haqli bo’lganimizni, sovet rejimi va uning turkistonlik xizmatchilari bu sohada buyuk bir tarixiy yolg’on qilganliklarini bugun o’z ko’zimiz bilan ko’rib turibmiz. Allohning rahmi ila eski sovet sotsialist respublikalari birligi, degan bir imperatorlikning cho’kishi, 16 millionga yaqin a’zosi bo’lgan, hammani titratgan, hammani qo’rqitgan zulmning hukmronlari bugun o’rtada yo’qdirlar…

Alhamdulillo, biz endi kommunizm idealogiyasining hokimiyatidan qutila bildik. Ammo biz kommunizm ruhini tashigan, eski vaqtda bu ruhdan tarbiyalangan odamlarning hokimiyatidan qutila bildikmi, men buni bilmayman, buni sizlar bilasizlar. Biz kommunizmdan ayrilgan, o’zlarini milliy rahbar deb atagan vatandoshlarimiz  faqat ustidagi kiyimlarini o’zgartirdilarmi, buni ham men bilmayman. Ammo, millat bunday odamlarning o’z millatiga xizmat etishiga sekin-sekin da’vat etadi, agar da’vatni samimiy qabul etmasa, hattoki, demokratik huquqlar bilan, janjal-g’avg’olar, ur-yiqitlar bilan emas, o’zining talablarini, qonuniy talablarini va tabiiy aqlni himoya qilib bugungi rahbarlardan mas’uliyat talab qilishi mumkindir. Bizning xalq ko’p qiyinchiliklarni ko’rdi, zulmning ne bo’lganligini ko’rdi, mazlum bo’lish oson, ammo mazlumlikdan qutulish qiyin ekanligini ham ko’rdi.

Ma’lumingizdirki, Turkiston istilosi 182 yil davom qildi. 182 yildan beri Turkiston bilan Rusiya o’rtasida urush, g’avg’o, o’lish, o’ldirish davom qildi. Mag’lub bo’ldik, mag’lub bo’ldik, hokim bo’ldilar. Og’iz ocholmaydigan darajaga keldik. Hokim davlat, mustamlakachi hokimlar mustamlaka bo’lgan bizlardan o’zining tarjimonlarini, hamtovoqlarini, haybarakallachilarni topa bilgan edi. Unutmaylikki, bizning boshimizga keltirilgan falokatlar faqat Moskva rejimining, sovet rejimining yoki sovet regionida yashagan ruslarning yagona qo’li bilan emas, balki ularga homiy bo’lgan o’z vatandoshlarimizning jirkanch qo’llari va jirkanch qalblari bilan idora etilgan edi. Buni shuning uchun ham unutmaslik kerakki, biz bugun istiqlolga erishgan bo’lsak, istiqlolning qonuni asosida ko’rinishiga erishgan bo’lsak, avvalam, Allohning rahmati, qolaversa, xalqimning asrlar bo’yi to’kkan qonining yoki qonlarining bugungi natijasidir. Unutmaslik kerakki, chor Rusiyasi davrinda, ya’ni Turkiston chor Rusiyasi hokimiyatligi ostiga kirgandan keyin 4600 dan ko’proq isyon ko’tarildi. 1919-yilgi isyonni ham unutmang. 1916-yilgi qo’z’g’olon u zamonda Peterburgda Rusiyaga qarshi ochilgan 2-front deb hisoblanardi. Buni ham unutmangiz. 1918-yildan 1934-yilgacha davom qilgan 16 yilgi mujodala, buni sovet ruslari bosqinchilik dedilar, – u haqiqiy milliy ozodlik kurashi bo’lib, tariximiz, qonli tariximizning buyuk bir fojiali ko’rinishidir. Biz bosmachilik dediklarini tuhmat deb bilamiz. Milliy hurriyat, islomobod bo’lsin, Turkiston turkistonliklarniki bo’lsin, Turkistonda mustaqil davlat bo’lsin… deya o’rtaga chiqqan bizning fidokor, qahramon odamlarimiz jabhalarda qarshi kurashib, milliy haqlarini qurol bilan talab qilgan vaqtlarida 2 milliondan oshiqroq kishimiz shahid bo’ldilar. Shahidlarimizning ruhlari shod bo’lsin, yo Olloh! Nima uchun bu qadar ko’p qon to’kildi, ya’ni bu aldamchi, yolg’onchi bolshevizm millatlarga haq-huquq bermaganligining oqibati bo’ldi. “Bosmachilar” deb atalgan buyuk milliy mujodalaga qarshi kurashda turkistonlilar emas, sovet rus o’rdusining 140 va 160 ming qurolli, zambarakli va quvvatli qurollarga ega bo’lgan askarlari kurashdilar. Biz yana ishg’ol etildik, ikkinchi marta ishg’ol etildik, ammo millat o’laroq taslim bo’lmadik va taslim bo’lish niyatida ham emasmiz. Bizning boshimizga tushgan ko’p-ko’p qiyinchiliklardan birisi – xalq bilan hokimiyat orasindagi aloqasizlik bo’ldi. Xalq sovet kommunizm rejimining qurboni bo’ldi. Xalqdan so’rab kelingan bir ish yo’qdir. Tayin etiladigan amallarga funksionerlarni – partiya odamlarini va davlat odamlarini tayin etib, xalqdan so’ramasdan xalqni idora eta boshladilar, ya’ni shoirimiz, shahid shoirimiz Elbekning dedigidek, yirtqichlar majlisinda arslon bo’rini, maymunlarni, qo’ylarni va tulkini majlisga da’vat etib, qo’ylarni idora etish uchun kim kerak deganda, tulki chiqib: “qo’ylarni idora etadigan yagona quvvat bo’rilardir”, debdi. Arslon: “Ha, bunday bo’lsa qo’ylarni bo’rilar idora etsin”, debdi. Bizning ham shaklimiz bu bo’ldi. Biz kabi odamlar qo’ylar deb hisoblandi. Tulkining tavsiyasi bilan bo’rilar bizga hokim bo’ldi. Bizning yashashimizni tabiiy holda ko’rmasdan yirtqich bo’rilar hayotimizni to’nkara boshladi, buning oqibatini o’zingizlar ko’p ko’rdingizlar. Olloh bundan keyin buday jazolarni, bunday dahshatni, bunday pastkashlik zulmini boshimizga keltirmasin. Xalq bilan hisoblashish eng muhim masaladir, xalq bilan hisoblashish va xalqqa hisob bermoq demokratikligimiz, sistemning, ya’ni davlatni idora etmoq sistemining asosiy qonunidir. Agar xalqning roziligini olmasdan, xalqning ovozini olmasdan qilingan bir ish bo’lsa, bu xalqqa xizmat, demokratik yo’l bilan xalqqa xizmat emas, balki bir to’da insonlarning birlashgan yangi diktaturasi bo’lib o’rtaga chiqaveradi. Bu sababdan kelajakda xalq masalasiga ko’p diqqat qilishimiz kerak bo’ladi. Istiqlol degan bilan hali og’zimiz shirin bo’lmadi. Ammo istiqlolimiz e’lon qilinganidan keyin uning naqadar totli ekanligini his etmoqdamiz. Olloh istiqlol qonunini muborak etsin. Bizlarni o’z mamlakatimizning, o’z millatimizning taqdiri, kelajagi va uning taraqqiyoti, baxt-saodati uchun ishlashga ilhom va majburiyatlar yuklasin.

Ko’p vaqt yo’llarda yoki boshqa joylarda bo’lgan vaqtimda yoki bo’lmasa tushkunlik kunlarimda har doim Cho’lponi eslab keldim. Bizning shahid, mujohid va ko’p jozibali shoirimiz Cho’lpon o’zining “Xalq” degan she’rida:

“Xalq dengizdir, xalq to’lqindir, xalq kuchdir,

Xalq isyondir, xalq olovdir, xalq o’chdir…

Xalq qo’zg’alsa, kuch yo’qdirkim, to’xtatsin,

Quvvat yo’qkim, xalq istagin yo’q etsin.

Bir qo’zg’alur, bir ko’pirar, bir qaynar,

Bir intilur, bir hovliqar, bir o’ynar.

Yo’qlikni-da, ochlikni-da yo’q etar,

O’z yurtini har narsaga to’q etar.

Butun kuchni xalq ichindan olaylik

Quchoq ochib xalq ichiga boraylik!”

Budir bizning asosiy g’oyamiz: xalqdan xalqqa, xalq ishidan xalqimizning hayoti va baxt-saodatiga borishimiz kerak bo’ladi. Tabiiy, bizning boshimizdan kechirilgan mazlum hayotlarning sabablari o’zimizda biroz bor. Har vaqt tashqari quvvat – dushman bizga zarar keltirdi deyishimiz mumkin, keltirdi, ammo bu keltirishning sabablarini anglab bilishimiz kerak. Mashhur shoir, adib, dramaturg, siyosatchi, professor Abdurauf Fitrat o’zining “Temur sag’anasi” deb atalgan sahna asarida deydi: “U Temurning so’zi so’zidi. Amir Temurni so’zga chiqarib, Amir Temurning shiddatli bir ovozi bilan millatga xitobni axtaradi. Ko’ring – Amir Temur nima deydi. “Men sizlarga ko’p narsalarni qoldirdim. Ne bo’ldiki, bu zamonlarning sharafli va jasur millatining zulmi ostida qolmish. Kimlar bog’larimning qushlarini quvmoqda. Otalar merosidan nima qildingizlar. Sizlardan talab eteyurum, qalqingiz, sizlarga amr qilaman, qalqingiz! O’lkamizni tuzatingiz. Avlodlarimni hur yashashini ta’min etingiz. Agar bunday qilmasangizlar, o’lka, ya’ni mamlakat buyuk bir mozorlik holiga kelajakdir”.

Tabiiy, bunday mozorlikni qilishda o’zimizning ham aybimiz kam emas. Oramizdan chiqqan xoinlarning roli ham kam emas. Ammo bular o’tishga kerak, o’tish ham kerak. Ammo xoinlarimizning millatimiz boshiga keltirgan fojialarini ham unutmasligimiz kerak. Yoshlarimizga bo’lgan, o’tgan hodisalarimizni, sharafli o’tmishimizni yoki oramizdan chiqqan ba’zi bir sharafsiz hollarni haqiqatlar bilan, yashirmasdan to’g’ri holda o’rgatishimiz kerak. Haqiqatdan qo’rqsak, Allohdan ham qo’rqmagan bo’lamiz. Chunki Alloh har doim haqsevarlar, haq istaganlarning orzu-havaslari va niyatlarining ijrosi uchun yordamchi bo’lgandir. Ammo biz ko’p vaqt aldandik, millatimizni aldadilar, aldatdilar. Buning uchun ham mashhur shoir, adib va dramaturg Abdurauf Fitrat yozadiki: “Biz musulmonlar, yolg’iz aldanmoq uchun dunyoga keldikmi. Boyimiz, ishchimiz, xo’jamiz, talabamiz, adibimiz, falsafachimiz, buyukimiz, kichigimiz Ovro’poning gazetasiga, kitobiga, so’ziga, ishiga, qonuniga, nizomiga, oltiniga va qiziga aldanishdan boshqa narsani bilmadilar”.

Buni ham unutmasligimiz kerakdur. Kelajakda biz xalqimizning istiqbolini ta’min etish masalasida ko’p o’ylab, tushunib, keng usulda xalqimizga xizmat qilaman, deb harakatda bo’lishimiz kerakdur, shartdur. Agar bunday qilmasak, istiqlolimizni e’lon qilib o’tirmasdan, yana bizga hokimlar o’z istaganlarini yuritaversinlar, biz ularga qul bo’lib xizmat qilaveramiz, degan ma’no ham kelib chiqishi mumkin. Bundan qutilish uchun, tabiiydirki, o’z istiqlolimizning mevasini ko’rishga harakat qilishimiz kerak bo’ladi. Alloh millatimizni, shu ,jumladan, sizlarni va bizlarni o’z panohida saqlasin. Chet mamlakatlarda bo’lgan besh millionga yaqin musulmon, turkistonlik muhojirlar Vatandan yiroqda yashamoqdalar. Ular ertalabdan kechgacha duolar bilan, harakatlar bilan, umidlar bilan mamlakatimizni ozodligini, mamlakatimizdagi xalqni hurlikda yashashini Allohdan orzu-havas etmoqdalar. Alloh bularni ham ulushsiz qoldirmas. Biz qo’limizdan kelgani qadar Vatanning xizmatida bo’lib keldik, bundan keyin ham Vatan yo’lida xizmat qilishga hozirmiz. Ammo soxtakorlarga xizmat qilish tarafdori emasmiz. Biz xolis, demokratik ravishda saylangan hukumat va demokratik qonunga asoslangan inson haqlariga itoat etgan va qurgan, millatimizni hurmat etgan rahbarlarni istaymiz. Biz vatan tashqarisida qoldik, ammo har kuni, har soat qalbimiz Vatan bilan bo’lib keldi. Biz Vatanning birinchi ozod bo’lgan insonlari deb his etamiz o’zimizni. Bu esa ko’p qiyin masaladir. Biz, avval, ozod bo’ldik, avval, ozod bo’lishganda majbur bo’ldik. Kommunizmning eng jirkanch xuruji bo’lgan stalinizm davrining qurbonlari bo’ldik. Qaysi qush o’zining qimmatli bo’lgan gulidan ayrilmoqni istaydi. Bizni vatandan ketishga majbur qilishdi. Bizni xoinlar dedilar. Bizni mullayu feodallar dedilar, aksilinqilobchi dedilar, o’g’rilar dedilar. Chet mamlakatlardagi imperialistlarning qullari, xizmatkorlari degan ig’volar bilan ko’rsatdilar, ammo aslida biz unday emas edik. Buni inshaoolloh, kelajakda tarix sizlarga yana ko’proq o’rgata biladi. Allohdan sizlarga baxt-saodatlar, milliy istiqlol yo’lida muvaffaqiyatlar tilayman. Har vaqt qalbim har yerda sizlar bilan birga, baxt-saodatingizga ega bo’linglar, bu baxt-saodat millatimizning baxt-saodatidir. Ayni zamonda bu mening ham baxt-saodatimdir. Millatimiz o’lmasa, har birimizning bu jamiyat ishida, bu millat ishida o’ynagan rolimiz bordir.

Bizning borlig’imiz, sho’bamiz bo’lsin, ishchimiz bo’lsin, hammolimiz bo’lsin, hammasi biznikidir. Tabiati buzuq insonlarimiz ham bordir, ammo tabiati, fe’li-xo’ylari yomon deb ularni ko’chaga tashlash kerak emas. Ularni jamiyatimiz ichiga olishimiz kerak. Insof, axloq, millat ila barobar yashamoqni o’rgatishimiz kerak. Bizning mamlakatimizda mehmon bo’lib, yashashga majbur bo’lganlarni, milliy ozchilikdagi guruhlarning hayotini ta’min etishimiz kerak. Ularni sihat-salomatliklari va rohatda yashashlariga yordam berishimiz kerak. Ayni zamonda shuni ham qilib keldik. Bizga kelgan, ozchilikda bo’lgan milliy guruhlar o’z millatimiz bo’lgan turk, ya’ni mahalliy xalqqa qaraganda ba’zilari hattoki, yaxshi ishlagan bo’lishi ham mumkin. Ammo bu demak, emaski biz kelajakda ularga qarshi bir narsa chiqaramiz. Yo’q, ig’volarga yo’l bermasligimiz kerak. Biz tariximizda adolatli insonlar bo’lib kelganmiz. Qarshimizda birisi nonsiz bo’lsa, non berib kelganmiz, suvi qolmaganlarga suv yetkazib bergan odamlarmiz. Buning uchun bizga qarshi qilingan ig’volardan mumkin qadar qutulishimiz kerak.

Muhim masala – xalqimizning iqtisodiy hayotini yaxshilamoqdir. Bizning holimizda yashagan dunyoda bunday bir millat yo’q.

Kechagi kun haqida aytsak, 9 million insonning bir oyda topgan puli 10 kunga yetmasa, paxta maydonlaridagi kasalliklar natijasida, kimyoviy moddalardan zaharlanish natijasida 3 yarim milliondan ortiq odam sariq kasal bilan kasal bo’lsa. Har  yili O’zbekistonda 284 ming bola bir yoshga kirmasdan o’lsa, ikki yil ichida 753 ta xotin-qizlarimiz o’z-o’ziga o’t qo’ygan bo’lsa, bunday hodisalarni hozirga qadar na islom dunyosi, na xristian dunyosi ko’rmagan. Bugungi Turkistondagi boshimizga tushgan falokatlarni ko’ring. Semipalatinskda ochiq havoda tashkil qilingan 140 nafar sinalgan atom bombalarining ta’sirini ko’ring. Sonsiz o’lgan insonlar, hayvonlar, zaharlangan insonlar, kasal bo’lib ko’chada ingrab yotgan odamlarni ko’ring.

1930-yilda Xidir Aliyev degani kabi: “Paxta qizil imperializm davrida kafan bo’ldi, kafan”. Buni unutmasligimiz kerak. Paxtadan voz kechmaymiz. Ammo paxta bizni ezmasligi kerak. Biz paxtani idora qilishimiz kerak. Ammo paxta bizni qul qila olmaydi. Bunga hech kimning haqi yo’qdir. Ba’zilar, avval, biz iqtisodiy jihatdan taraqqiy etaylik, mustaqil bo’laylik, keyin siyosiy jihatdan mustaqil bo’lib ketamiz degan xayollardalar. Men bu fikrda emasman. Agar siyosiy jihatdan mustaqil bo’lmasangiz, ya’ni, o’zingizni o’zingiz idora etmasangiz, o’zingizning hududingiz bo’lmasa, sizga butun qalbi, vijdoni, imoni-la borlig’ini xizmat qildirgan davlat muassasasi bo’lmasa, bunday holda men iqtisodiy taraqqiyotda bo’laman, undan keyin men mustaqil davlat siyosatida yuraman, deyish xatodir va bunday qiladiganlarning tashviqotlari bo’lsa, menimcha, bularda bir xoinlik izi bor. Mumkin qadar siyosiy mustaqillikni, avval, o’rtaga qo’yishimiz kerak. Siyosiy mustaqillik esa o’zining butun borlig’i ila iqtisodiy mustaqilligimizni ta’min eta bilajakdir. Ruslarga munosabat masalasi bu hayotimizning muhim masalasidir. Chor Rusiyasi bo’lsin, kommunizm bo’lsin, rus xalqining ismidan harakat etdi. Bu haqiqatdir. Ammo buning uchun rus millati aybdor bo’lolmaydi. Faqat rus millati ichidan chiqqan ba’zi bir odamlarning yomon tabiati bordir. Bular hurriyatchilik, ya’ni ozodlik tuyg’ularini bilmaydi. Ezilgan bir mujikdan bir boshliq chiqarib qo’ysangiz, eski mujikni ezib boraveradi. Bu esa ruslardagi siyosiy xarakterning bir ko’rinishidir. Alhamdulillo, bundan qutila boshladik, ya’ni yangidan tuzoqlarga tushib qolmasligimiz kerak.

Eng yaxshisi, ruslarning hokimiyati ostida emas, ruslar bilan yonma-yon, do’stona, bir-birimizga yordam holda yashashga o’rganishimiz kerak. Buni eng avval, ruslarning, o’zlari o’rganishlari kerak. Bizlarning o’rganishimiz osondir. Biz kekchi, o’ch oluvchi odamlar emasmiz. Bizning tabiatimizda, dinimizda, xulqimizda, an’anamizda bunday narsa yo’qdir. Faqat aytmoq kerakki, bizga qarshi qilingan suiiste’molni bundan keyin biz hazm eta bilmaymiz. Alloh sizlarga yordamchi bo’lsin!

Sizlarga baxt-saodat, millatimizning istiqboli uchun eng yaxshi niyatli faoliyatlar, salomatliklar tilab qolaman. Sizning kabi har yerda, har zamon qalbim sizlar bilan birgadir. Biz turkistonlik mujohidlar va muhojirlar qo’limizdan kelgani qadar Vatan uchun xizmatga hozirmiz.

Vatanimizga ozodlik talab etdik, o’ldik, o’ldirdilar, ammo yana millatim yashamoqdadir. Sog’ bo’l, Millatim!

Millatimga xizmat qilgan qadrli millatdoshlarim sog’ bo’lsinlar. Alloh hammamizni har joyda himoya etsin! Omin.

So’zlarimni tinglaganingiz uchun ming marta rahmat. Meni so’rasangiz, men falsafa fanlari doktori Boymirza yorqo’rg’onlik Hayitmirzaning o’g’li, Turkiston tadqiqotlari institutining mudiri, Baynalmilal Turkiston jamiyatining faxriy raisiman. Butun muhojirlarimiz otindan sizlarga qalbiy salomlar, hurmatlar bildiraman, onalarimizning qo’llaridan, ukalarimizning ko’zlaridan, safdoshlarimizni yurakdan quchoqlab, xayr. Alloh salomatlik-la ko’rishishga nasib etsin, deb umidlarda qolgan vatanimizning bir farzandi sifatida bu so’zlarni aytishga, bildirishga, jur’at qila bildim. Xatoyim bo’lsa, Alloh kechirsin va sizlar kechiringlar. Bu suhbatni o’g’lim Bekmirzani 51 yildan keyin ilk daf’a qayta ko’rganligim uchun, buning xursandligi, buning nash’asi, buning sevgisi, buning fojiasi, buning hayajoni bilan so’zladim.

Endi emdiyligim keldi, agar xato so’zlagan bo’lsam, qo’pol so’zlagan bo’lsam, ishonamanki, mening aziz millatim kechiradi. Alloh kechirguchidir. Uning-da barobar Alloh bizning hammamizga insof, barobarlikda ishlamoq, barobarlikda tushunmoq va millatimizning kelajagini o’ylamoq tuyg’usini, irodasini, quvvatini bersin, omin!

Unolg’i tasmasidan oqqa ko’chirib nashrga tayyorlovchi

Dadaxon HASAN

“O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasining 1992-yil, 3-yanvar sonidan olindi.

Rivoyat: Uzun kechalarda ayvonga chiqib olis yulduzlarga termulganimda: “Shu miltir yulduzlardan narida nima bor ekan?” – deb o’ylardim. Balkim yana yulduzlar bordir. U yulduzlarning ortida-chi? Nima bor ekan? Endi bilaman – qorong’ulik bor, cheksiz-tubsiz zulmat bor… Qorong’ulik izlab, yulduzlardan nariga borish shart emas – uyingizdagi chiroqni o’chirsangiz bas, hammayoq zim-ziyo bo’ladi, darhol zulmat yetib keladi, chiroqlari o’chgan yurtlarga.

Ulug’ faylasuf Umar Hayyom bizdan ham oldin yer bor edi, bizdan keyin ham qoladi, degan ekan. Menga tuyuladiki, dunyo ulkan bir qabristondir, axir ming yillar bo’yi odamlarni yerga ko’mganlar, bugun ham ko’mmoqdalar, ertaga yana ko’plab ko’madilar… Zaminda odamzod suyaklari bir necha qatlam bo’lsa kerak.

Ana shu qorong’u qabriston-dunyo kengliklarida imonli, tirik odamlar shamlarday unda-bunda kuyib yotadilar. Shuning uchun inson o’lganda dunyo nogoh qorong’ulashadi.

Cho’lpon halok bo’lgan kuni Turkiston uzra og’ir zulmat cho’kdi. Bugungacha yurtning o’sha chekini qorong’u bosib yotibdi. Cho’lpon kabi yona oladigan farzandlar tug’ilsa, yurt yorishadi… Ko’ngillar yorishsagina yurt yorishadi, ko’ngilni yoritadigan nur esa tafakkur yog’dusi, madaniyat sha’midir. Buyuk asarlar kolxoz, sovxoz bo’lib yozilmaydi, ularni daholar yozadilar…

Uch  yil avval Sharqiy Ovro’po mamlakatlarida sayohatda bo’lgandim. Polshadan Olmoniyaga o’tishimiz bilan g’aroyib bir ahvolga tushdik. Garchand yo’l chetida, “Ozoda bo’laylik!” shiori bo’lmasa-da, yo’llar chinniday toza, gullarning bargidan shabnam uchib ulgurmagan. Odamlar-chi?! Odamlar biram xushmuomala, siz turtilib oyog’ini bosib olsangiz ham u uzr so’raydi. Har ikki gapining birida: “Bit-te”, “Pliz” – “Marhamat”, “Jonim bilan” – deb turishadi. So’kishib, darg’azab bo’lib turgan biror kimsani uchratmadim. Aytishingiz mumkin: “Ularning do’konida hamma narsa bor, magazinlar molga to’la bo’lsa, nega darg’azab bo’lsin?!” Xato qilasiz. Siz o’ylaysizki, ularda yashash oson, uch quloch chit, ikki kilo shakar izlab bizday sarson bo’lsalar, xushmuomalalikdan asar ham qolmasdi, siz o’ylaysizki…

Yo’q, ularda hamma narsa borligi uchun ular xushmuomala emaslar, askincha, ular xushmuomala bo’lganliklari uchun ularda hamma narsa bor, ularning ko’chalari toza bo’lgani uchun ular tartibli emas, aksincha, ular tartibli bo’lganlari uchun ko’chalari tozadir. Sizni ishontira oldimmi? Kengroq mulohaza yuritaylik. Bizda hech narsa yo’qligi uchun biz madaniyatsiz emasmiz, biz madaniyatsiz ekanimiz uchun hech vaqo yo’q. Bizda hech vaqo yo’qligi uchun o’g’rilar ko’p emas, bizda o’g’rilar ko’pligi uchun hech vaqo qolgani yo’q, xalq ochligi uchun poraxo’rlar ko’p emas, aksincha, bizda poraxo’rlar ko’pligi uchun xalq ochdir… Bugun men dunyoning bir tilsimini bilganga o’xshayman.

Xun bo’lib ketasan: yaxshi qonunlar bor, adolat va’da qilayotgan hokimlar bor, farmonlar bor… Nega yashash kundan-kunga qiyinlashmoqda? Ishlab chiqaruvchi korxonalarga erkinlik berildi, tadbirkorlik qonunlashtirildi, xohlaganlar tomorqa olmoqda… Nega farovonlikdan asar ham yo’q? Mening nazarimda, biz madaniyatimizga chap ko’z bilan qarab kelayotganimiz uchun ommaviy chalasavodlik, ma’rifatsizlik va uning oqibatida yuzaga kelgan qalloblik, poraxo’rlik, ikkiyuzlamachilik avjiga chiqdi, endi biz zaminni shu illatlardan tozalamay bu elni iqtisodiy boy qila olmaymiz. O’z paytida 1866-yilgi Avstriya-Prussiya urushida prussiyalik maktab o’qituvchisi g’alaba qildi, degan ibora mashhur edi, ya’ni prussiyalik askarlar maktabda yaxshi o’qigani uchungina Prussiya davlati urushda g’olib keldi. Biz maktablarimizga – maorifga e’tibor bermas ekanmiz, iqtisodga sarflagan xarajatlarimiz behuda ketaveradi, chunki chalasavod ishchi yasagan buzuq mashina ham do’kon peshtaxtasiga kelib tushmaydi, zero uni yo’ldayoq nochor maktabimizni bitirgan “chaqqon”, “o’quvchi” o’marib ketadi.

Milliy madaniyat, sharqiy ma’naviyat, o’zbekona g’urur tiklanmas ekan, davlat iqtisodi ham qad rostlay olmaydi. Aytishlaricha, Saudiyada pulingizni yo’lda tushirib qoldirsangiz, o’n kundan keyin ham birov tegmas ekan. Chunki Saudiyada kimningdir puli yo’qolibdi, degan gap butun xalqning nomiga isnod keltirishini har bir arab biladi. Biroq bizning “Paxtakor” futbol komandasi o’yinchilari, deylik, moskvaliklarga yutqizganda, o’sha kuni bir stadion to’la o’zbek boshini egib chiqishini, o’sha kech oynai jahon qarshisida o’tirgan yigirma million o’zbekning ko’ngli cho’kib, boshi egilishini o’ylamaydi. O’ylasa, durustroq o’ynardi. Institutga pora olib talaba kirgizayotgan o’zbek domlasidan tortib, gazeta sotayotib uch tiyin “yulib” qolayotgan o’zbek do’kondorigacha o’zbek xalqiga obro’ keltirmayotganini bilib olishi kerak. Milliy g’urur tiklansin, axir.

Bir vaqtlar Moskva jurnallarida “o’zbeklar poraxo’r”, degan gaplar bosilganda men ham ularga qarshi: “Moskvada poraxo’rlar bizdagidan kam emas, bizda poraxo’rlar boshqa yerdagidan ko’p emas!” – deb yozgandim. Bu bir norozi ko’ngilning e’tirozi edi, xolos. Bugun aytish kerakki, bunday maqtanchoqlikning vaqti o’tdi. “Sizda qalloblik bizdagidan kam emas!” – demoqlik: “Bizda ham qalloblik sizdagidan kam emas, biz ham qalloblikda sizdan qolishmaymiz!” – demoqqa teng, umuman bu maqtanadigan ish emas. Butun Ittifoqdan qutulgan jumhuriyat mustaqillikka da’vogar ekan, sho’ro davrining “merosi”dan poraxo’rlik, o’g’rilik, chalasavodlik – ma’naviy qashshoqlikdan ham mustaqil qutulmog’i kerak. Bu “meros” bilan uzoqqa borib bo’lmaydi.

Madaniyat dunyoni qutqaradi, deyishadi. Lekin madaniyatni kim qutqaradi? Agar bugun jamiyat madaniyatni asrasa, ertaga, faqat ertaga madaniyat jamiyatni asraydi. Uning dardi ko’r, yarasi og’irdir…

Madaniyatimiz boshiga tushgan og’ir musibatlarni men ikki davrga bo’lgan bo’lar edim. Birinchi davr Oktabr inqilobigacha bo’lgan vaqtni o’z ichiga oladiki, bu paytda madaniyatimizga qaroqchilarcha munosabatda bo’lindi. Temuriylar zamonida o’zining Uyg’onish davrini boshidan kechirgan madaniyatimiz dunyoning to’rt tomoniga dovrug’ taratgan edi. Bu zaminda osmono’par minoralar qad ko’tardi. Madrasalarda talabalar diniy va dunyoviy ilmlarni o’rganardilar, falakiyot, yershunoslik, kimyo, tabobatdan saboq olardilar. Garchand bobolarimizni yaqin-yaqingacha “savodsiz” deb kelishgan bo’lsa-da, bilamizki, shu zaminda eng murakkab Aljabr-Algebra dunyoga kelgan. Movarounnahr hunarmandlari – xattotlar, misgarlar, kulollar, gilamdo’zlar, kosiblar, me’morlar, naqqoshlar, zargarlar, temirchilar, chilangarlarning shuhrati sarhadlardan oshgan edi. Qolaversa, Temur imperiyasi davrida juda ko’p moddiy va madaniy boyliklar xazinalarga kelib tushdi, nodir qo’lyozmalar kutubxonalar javonidan joy oldi. O’zining qonuniy, huquqiy, madaniy tizimiga ega bo’lgan bepoyon davlat yuzaga keldi. Va, tabiiyki, uning g’animlari pana-panada boyliklarimizga ko’z tikib yotgan bo’lsalar-da, tajovuz qilishga botina olmagan edilar.

90-yillar boshidagi "O'zbekiston adabiyoti va san'ati" haftaligi

Afsuslar bo’lsinkim, vaqt o’tishi bilan Amir Temur qudrati va zakovati bilan bunyod etilgan mamlakat yemirila boshladi. Buning qator sabablari bor, ammo asosiysi – noahilligimizdir. Alisher Navoiy, Bobur, Mirzo Ulug’bek, Xo’ja Ahror kabi hazratlarimizning sa’y-harakatlariga qaramasdan “voris”larning hokimiyatparastligi, ochko’zligi, kaltafahmligi oqibatida har bir voha o’zini xonlik, deb e’lon qila boshladi. Xonliklarga bo’linib ketayotgan mamlakatni g’animlar asta-sekin talay boshladilar. O’rislardan ancha oldin mo’g’ullar, eroniylar, inglizlaru daranglar chovut solib keldilar.

Ammo milliy boyliklarimizni talon-taroj qilishda Rus imperiyasining oldiga tushadigani bo’lmadi. Uzoq davr mobaynida chor Rossiyasi askarlari bosib olgan har bir shaharning kutubxonalari, xazinalari talandi, o’ris olimlari qo’lyozmalar, tarixiy hujjatlar, muhrlar, tangalar, antiqa buyumlarni yig’ib, poytaxtlariga jo’nataverdilar. Joylarning hokimlari va gubernatorlari ham “bilimdon” qaroqchilar edi. Gilamlar, soplaru duru gavharlar bilan bezalgan pichoqlar, zargarlik buyumlarining eng nodirlarini qo’lga kiritdilar. Xonliklarning kutubxonalari, xazinalari talandi, ularning qo’lidan saroylarning, minoralarning o’zini ko’tarib ketish kelmasdi, xolos, ichi esa ayovsiz shilindi.

Moskvada o’qib yurgan paytlarimda Sankt-Peterburg (o’sha paytda – Leningrad) tomoshasiga tez-tez borib turardim va sayru sayohatlarning eng zavqlisi Davlat Ermitajiga tashrif edi. Albatta, o’sha paytlarda madaniyatimiz fojeasini butun dahshati bilan tasavvur etgan emasdik. Faqat xayolimizdan: “Mana shu amir taxtini nega Buxoroga borib tomosho qilmaymiz? Nega O’rta Osiyo xalqlari madaniyati va san’ati tarixi muzeyiga aylangan Ermitajning Sharq bo’limi O’zbekistonda emas, bu sovuq o’lkada?..” – kabi fikrlar kechardi, xolos.

Ermitajning qaroqchilik bilan boyish tarixiga kelgusi yilda 230 yil to’ladi. O’tgan asrlarni aytib o’tilmaganda, sho’ro davrining o’zidayoq, to hozirgacha talanayotgan Osiyo zamini ne-ne boyliklaridan ayrilmadi. General Kaufman 1873-yilda o’ris Jug’rofiya jamiyatiga taqdim etgan Xeva xonlarining xazinasi – o’zi bir muzey. Men bu xazinadagi bir to’g’nog’ichni soatlab tomosha qilgan edim. XIX asr boshida yasalgan bu to’g’nog’ich uzunligi 11.6 santimetr bo’lib, tillodan hallangan kumushdan yasalgan, oltin gardishli haqiqi bor, shodasiga dur va sadaf taqilgan edi. Balkim, bizda dur va sadaf topilar, oltinimiz bor. Ammo XIX asr xevalik ustalar qaytib kelmaydilar. Bu ulardan yodgorlikdir.

Yer ustidan o’marilgani yetmagandek, yer tagiga ham qiziqishdi. 30-yillarda arxeologik qazilmalar boshlandi. O’sha paytda topilgan noyob osori atiqalardan biri – O’zbekiston hukumati ermitajga sovg’a qilgan! – Termiz mavzeidagi Budda qadamjosidan topilgan mashhur Ayritom sharafasidir. O’shanda O’zbekistonda SSSR FA muxbir a’zosi A.YU.Yakubovskiy izg’ib, keng ko’lamda kovlashlar o’tkazdi. Zarafshon vodiysidagi ko’hna shaharlar va qasrlar o’rni qazildi, Samarqand atrofidagi Talibarzu va Kofirqal’a, Buxoro tevaragidagi, Poykent topilmalari, ko’hna Varaxsha shahristonidan topilgan bebaho yodgorliklar, qimmatli buyumlar va nafis devoriy naqshu nigorlar ermitajga oqib boraverdi… Urushdan so’ng SSSR FA muxbir a’zosi S.P.Tolstov Xorazmda olib borilgan qazilmalarga – bobolarimiz go’riga o’g’irlikcha tushishga rahbarlik qildi. Mana, bir necha yildirki, Eski Termiz o’rnidagi Qoratepa Budda ibodatxonasi (III–IV) qazilmoqda. Ermitaj ishtirok etayotir, Poykentda qazish ishlari takroriy boshlandi…

Tariximizni kelgindilardan qolgan uch-to’rt siniq sopol ko’za bilangina o’rganish – chalasavodlik, SSSRdan etak qoqib ketish kerak emas, etakni to’ldirib o’z mulkimizni ajratib olishimiz kerak.

Xalqimizning muqaddas mulki bo’lmish Turkiston o’lkasining ma’naviy, moddiy, tarixiy boyliklari bugun jahonning barcha muzeylaridan joy oldi. Bu sochilgan mulkni yig’ishtirib kelish lozim. Almashtirish, sotib olish, adolat bilan egasiga qaytarish orqali ularni asl yurtiga keltirish mustaqil O’zbekiston davlatining burchidir. Bu  uzoq va izchil siyosatni talab qiladi.

RIVOYAT: “Madaniyat ministri” degan iborani hazm qilolmayman. Bu “odob-axloq ministri”, “fahm-farosat ministri” deganga o’xshash gapdir. Butun boshli madaniyat ministrligi Mukarrama Turg’unboyevaday bitta raqs tushib berolmaydi, yozuvchilar uyushmasining apparati brigada tuzib ishlasa ham, Abdulla Oripovday bitta she’r yozib berolmaydi, albatta. Men bozordan bodring sotib olganda uni ekkan dehqon qaysi partiyaning a’zosi ekan deb o’ylamayman. Tarvuz yeb o’tirganda, uning mazasiga tarvuz ekkan dehqonning siyosiy dunyoqarashi ta’sir qiladi, degan xayol kulgilidir. Xuddi shunday ijodkorni ham andozalarga solish avvalo jaholat belgisidir. Hammani bir xil fikrlashga majbur qilib bo’lmaydi. Garchand buni eng yuksak lavozimli zot xohlasa-da. Balkim, hammani bir xil gapirishga majbur etish mumkindir. Shunda ham hamma bir xil gapirayotgan, lekin har xil o’ylayotgan bo’ladi. Sizga birovning fikri yoqmasa, u bilan do’st bo’lmang, qizingizni unga erga bermang, boringki, ko’rganda salomlashmang, lekin u ham yashashi kerak, u ham sizday odam, faqat siz xohlaganday fikr yuritmaydi.

Madaniyatimiz musibatlarining ikkinchi bosqichini jaholat zamoni, badaviylik asri desa to’g’ri bo’ladi. Bu inqilobdan keyingi davrdir. Ilgarigi Rus chorizmining qaroqchilik siyosatini qaysidir ma’noda tushinish mumkindir. Ular buyuk madaniyatimizni tan olar edilar, bu qimmatli narsalarni o’g’irlab, egalik qiluvchi bosqinchilar, savdogarlar siyosati edi. Ammo inqilobdan so’ng hokimiyatga kelgan bolsheviklar madaniyatimizni ham, xalq sifatida o’zimizni ham yo’q qilishga kirishdilar. Inqilobdan oldingi chorizm o’zbekning uyini bosib, eng qimmatli buyumini o’g’irlab ketgan bo’lsa, bolshevizm bu uyga ko’chib kirib, o’z tartibini o’rnatdi, sallasini yechib, o’ziday shapka kiydirdi. “Shashmaqom”ni emas, “Internatsional”ni kuylashga majbur qildi.

Fojeaning ulkanligi shundaki, avval bir xalq ikkinchi bir xalqni bosib, talagan bo’lsa, endi mavhum bir g’oya hamma xalqlarni talay boshladi. Yangi tuzumdan o’rislarning o’zi ham mislsiz ozor chekdi, cherkovlari buzildi, kitoblari yoqildi, odamlar qurbonliqqa so’yildi. Bugungi kurash o’ris byurokratiyasining o’zbek demokratiyasiga qarshi jangi emas, o’ris va o’zbek byurokratiyasining o’ris va o’zbek demokratiyasiga qarshi jangidir. Falakning charxini ko’ringki, endi biz hokimiyatni hokimlardan, dinni din peshvolaridan, xalqni – “xalq nomidan” so’zlayotganlardan, askarlarni Mudofaa ministridan himoya qilishga majbur bo’lmoqdamiz. Hokimiyat “xalq xizmatkori” bo’lishi lozim edi, ammo xalq hokimiyatning quliga aylantirildi. Bugun jumhuriyat Kreml imperiyasidan ozod bo’layotganda biz uning “yomon odatlari“dan ham ozod bo’lishimiz, shlyapa kiygan zolimdan qutilib, do’ppi kiygan zolimga tutilmasligimiz lozim. Shu paytgacha bu imperiyada madaniyatga o’gay ko’z bilan qarab kelindi, bugun ozod O’zbekistonda ishni madaniyatga – maorif, san’at va adabiyotga munosabatni o’zgartirishdan boshlash shart.

Madaniyatimiz musibatlarining sovet davri haqida gapirganda yo’qotishlarimizning butun ko’lamini nazarda tutish kerak. Uning eng qattol g’animi “g’oyaviylik, sinfiylik va partiyaviylik nazariyasi” bo’ldi. Butun madaniyat bir g’oyaga – “Kommunistik g’oya”ga xizmat qildirildi. “Insoniyat tarixi – sinflar kurashidir” – degan edi bolsheviklarning dohiysi Lenin. Ikki sinf – ikki madaniyat nazariyasi umummadaniyatning tinkasini quritdi. Go’yo dunyoda “burjua madaniyati” va “proletar madaniyati”gina bor ekan. Leninning siyosiy kurashlarni nazarda tutgan qarashlarini keyinchalik eng nozik sohalarga – shu jumladan madaniyatga ham tatbiq etildi. “BKP(b) tarixi qisqacha kursi”ning to’rtinchi bobida Iosif Stalin shunday yozgan edi: “Eski g’oya va nazariyalar borki, ular o’z vazifalarini o’tab bo’lganlar va jamiyatning qoloq kuchlariga xizmat qiladilar. Ular jamiyat rivojiga xalaqit beradilar, uning olg’a intilishiga to’sqinlik qiladilar. Yangi, ilg’or g’oyalar va nazariyalar jamiyatning ilg’or kuchlari manfaatlariga xizmat qiladilar”. (История ВКП(б) Краткий курс. 1938-yil, 111-bet) “Eskilik sarqiti” sanalib masjidlarimiz buzildi, muqaddas kitoblar gulxanga tashlandi, Cho’lpon, Fitrat, Qodiriy, Usmon Nosirlar otildi, Behbudiylar so’yildi. Har bir asardan, har bir ijodkordan ikki madaniyat izlarini axtaraverib tadqiqotchilarning miyalari g’ovlab ketdi. “G’ovlagan miyalar”ning davri keldi.

Bunday quvg’in uzoq davom etdi. Cho’lpon, Fitrat oqlanib, kitoblari chop etildi. Ayni paytda bugungi ijodkorlarning boshiga ne kunlar solindi… Oqlanish uchun otilish kerakmikin?

Albatta, bugun azoblarning barchasi uchun qasos olishga chaqirayotganimiz yo’q. Bizni ne ko’yga solganlarini tushunmoqchimiz, xolos. Madaniy yo’qotishlarimiz izsiz ketmadi. Ne ahvolga tushganimizni bilish uchun ostona hatlab ko’chaga chiqish kifoya. Yo’laklar iflos, ko’chalar o’ydim-chuqur. Odamlarda har kuni cho’milish imkoni yo’q. Men shunchaki “kundalik turmush madaniyati” haqida gapirmoqdaman. Ko’chada, metroda, ishda birorta xursand odamni uchratmaysiz, hamma tund, yelkasini qisib, pildirab ishga boradi, pildirab ishdan keladi, na qo’shni bilan, na qarindosh bilan ishi bor. Salom bersangiz o’qrayib qaraydi, go’yo siz kecha uning uyini o’marib ketgansiz. Qani, ey inson, o’zbekchiligimiz, mahalladoshligimiz, yurtdoshligimiz. “Bir mushtdan ursa, o’ldiradi, bir tishlamdan bersa, to’ydiradi”, – deyishardi ahilligimiz haqida. Bugun bir mushtdan urib o’ldirishi mumkin, lekin yarim tishlam ham bermaydi. Qo’pollik, yolg’onchilik, o’g’rilik, poraxo’rlik, ichkilikbozlik, giyohvandlik avjiga chiqdi, ular o’zbekning kushandasidir.

Rivoyat: Aytishlaricha, amerikalik maktab o’quvchisi bilan sovet maktabining o’quvchisi “Artek” pioner lagerida uchrashib qolishibdi. Apelsin yeb o’tirgan amerikalik bolakay sovet o’quvchisidan so’rabdi: “Sizlarda ham apelsin bormi?”, “Yo’q, – deb javob beribdi bizning o’quvchimiz, – bizda apelsin yo’q, ammo sotsializm bor!” “Be-e, nima bo’pti? Kerak bo’lsa, biz ham Amerikada sotsializm qurishimiz mumkin”, “Unda sizlarda ham apelsin bo’lmaydi”. Shunaqa gaplar…

Biz shunday jamiyat qurdikki, bu yerda boylarni yomon ko’rishadi, kambag’allarni maqtashadi. Kambag’alni yaxshi ko’rish emas, unga achinish kerak, boy bo’lishi uchun sharoit yaratish lozim. Singapurning hukumat rahbaridan: “Nega mamlakat birdaniga farovonlashib ketdi, sababi nima?”–deb so’raganda, u shunday javob berdi: “Buning uch sababi bor: 1) astoydil mehnat; 2) haqiqiy ta’lim-tarbiya; 3) halol hukumat”.

Odamlarning dangasa bo’lib ketgani hammamizga ayon. Biz chet elliklarga havas qilamiz, lekin ular juda qattiq mehnat qiladilar. Bir xorijlik jurnalist kulib gapirib bergan edi: “Hayronman – sizlar o’zbeklarday ishlab, yaponlarday yashashni xohlaysizlar!” Ha, yaponlarday yashash uchun yaponlarday mehnat qilish kerak. Va yaponiyanikiday hukumat lozim.

Yaponiyani gapirayotib, bir sibirlik do’stimning hikoyasini esladim. Aytishicha, yapon harbiy asirlari eng iflos handaq qazish ishlariga ham toza, ohorli oq ko’ylak kiyib chiqar, bellariga oppoq sochiq tugib olar ekanlar. Ular ozod etilgach, baraklarni tozalashga borishibdi. Chunki bizning mahbusxonalardagiday axlat uyumlari, devorlarga uyat so’zlar o’yib yozilgandir deb o’ylashganda. Qarashsa, pollar yarqiraydi, oppoq devorlarda yaponcha tabiat manzaralari… Qamoqxona komendantining aytishicha, yapon asirlari barakka kirishdan avval… oyoq kiyimlarini yechar ekanlar.

Sezyapsizmi, hammasi bir-biriga bog’liq. Yaponlar hatto asirlikda ham insoniy qiyofalarini yo’qotmaganlar, biz esa ikki dona sovun topilmasa hammani urib-so’kishga tayyor bo’lib qoldik. Bizga qasdma-qasd sovundan darak yo’q. Sovun esa biz urushishdan to’xtab, ishlay boshlasak, albatta, bo’ladi. Madaniyat mavzuiga qaytaylik.

Madaniyatimizga katta zarar yetkazgan aqida Leninning “San’at xalqnikidir” iborasini jo’n talqin etilishi bo’ldi. Madaniyat hammaga tegishli, ammo unga ega bo’lish uchun miyaning zangini yuvib, aqlni ishlatish kerak bo’ladi. Navoiyni tushunish oson emas, lekin shu qiyinchilikdan erinmagan inson o’zini boyitadi. “San’at – xalqnikidir”, lekin xalq san’atga ega bo’lishi uchun harakat qilishi kerak, ya’ni “san’at – aqlini ishlatgan xalqnikidir”. Bizning buyuk ajdodlarimiz, nodir kitoblarimiz bor, ammo ular o’qilsagina biz qalban boy bo’lishimiz mumkin. Ulkan ma’naviy merosimiz bor, lekin unga “merosxo’rlik varaqasi” rayijroqo’mdan berilmaydi, bu meros hamma uchun ochiq, faqat o’qing, o’ylang, ko’ngilga soling…

Madaniy ehtiyojlar qashshoqlashib ketdi, aytish mumkinki, ta’b xiralashdi. Navoiyni o’qish qiyin, odamlar yengil shoirni o’qishmoqda. “Shashmaqom”ni tushunish og’ir, odamlar “Do’lana-do’lana”ni tinglashmoqda. Bozor iqtisodi madaniyatni savdogarlashtirmoqda, suyuq filmlar, yengil-yelpi qo’shiqlar, bozori chaqqon maishiy tomoshalar, folbinu ekstrasenslar haqiqiy madaniyatni chetga sura boshladilar. Sharqni qilich bilan ololmagan G’arb shu yo’l bilan zabt etishi mumkin.

Fikri tiniq kishilar bozor iqtisodiyoti sharoitida madaniyatning himoyasiz qolishi xavfi borligini sezdilar. Madaniyatni asrashga chaqiriqlar unda-bunda eshitilmoqda. Lekin so’zdan ishga o’tish kerak. “Har bir odam jamiyatning madaniy hayotida erkin  qatnashish, san’atdan rohatlanish, ilmiy taraqqiyotda ishtirok etib, uning mevalaridan bahramand bo’lish huquqiga egadir”, – deyiladi Xalqaro inson huquqlari deklaratsiyasining 27-moddasida. O’z tabiatiga ko’ra madaniyat sohasidagi munosabatlarning zamirida ijodkor shaxsi turadi. Bu munosabatlar faqat tenglik asosida rivojlanishi mumkin, bu yerda hokimiyatning foydasi yo’q. madaniyatda boshqaruvchi va bo’ysunuvchi, xo’jayin va o’rinbosar bo’lishi mumkin emas. E.Vohidov buyruq asosida she’r yozmaydi. Ijodda buyruqbozlik ijod erkinligini bo’g’adi. Bu ijodkor bilganini qilaveradi, degani emas. Xo’sh, madaniyatga qonun nega kerak? Ijod erkinligi huquqsiz bo’lmaydi, ya’ni qonun ijod erkinligini kafolatlaydi. Madaniyat sohasidagi huquqiy munosabatlarning tartibga solinmaganligi, yaratuvchi ijodkor shaxsining huquqiy maqomi yo’qligi, himoyasizligi aslida erksizlikdir, chunki himoyalovchi qonunlar yo’qligi uchun ijodkorning qismati vazirlikdagi ma’murlarga bog’liq bo’lib qolmoqda. A.Pushkin Imperatorning himoyasidan qonunning himoyasi afzaldir, degan edi.

Bizning mamlakatimizda hokimiyatning “sanoyi nafisa va adabiyot”ga g’amxo’rligi uning nazorati va senzurasi bilan bog’liq bo’lib keldi. Madaniyat va g’oyaviylik zanjiriga bog’lab qo’yildi, “sotsialistik realizm” atalmish rost yozuvchi ijodkor og’ziga tiqilgan latta uzoq so’zlashga ikon bermay keldi, haqiqatni yozganlar “sotsializmni ko’rolmaganlar, antisovetlar” deb ataldi. Keyingi yillarga kelib ochiq qatog’onlar bo’lmasa-da, zimdan siquvlar, ma’muriy-partiyaviy zo’ravonlik davom etdi. Albatta, ham iqtisodiy, ham siyosiy, ham g’oyaviy hokimiyatni o’z qo’liga olgan yagona xo’jayin – davlatning madaniyatni huquqiy ta’sir o’rniga ma’muriy boshqaruv yo’li bilan ushlab turishi tabiiy edi. Buning natijasida ijodkor huquqning sub’ekti emas, ob’yekti edi, xolos. Ya’ni uning huquqlari yo’q, faqat davlat oldida majburiyatlari bor. Uning iste’dodi biulan hech kimning ishi yo’q, davlat istasa jazolaydi, istasa kechiradi, istasa mukofotlaydi.

Ijodkor iki o’t orasida qoldi: “u yo san’atga, yo hukumatga xizmat qilishi kerak?” San’atga xizmat qilsa, hayoti og’irlashadi, hukumatga xizmat qilsa, unvon oladi, oliy pog’onaga ko’tariladi, asta-sekin daho inson oddiy davlat xizmatchisiga aylanadi. Bundan buyon mustaqil O’zbekistonda ijodkorga munosabat tobelik emas, tenglik asosida bo’lishi kerak. Madaniyat haqidagi qonunning asosiy g’oyasi – shaxsning ijodiy mustaqilligi va erkinligini huquqiy ta’minlashdir. Demokratik huquqiy davlatning asosi – madaniyat. Mustaqil O’zbekiston davlatining madaniy siyosati quyidagi prinsiplarga qurilishi maqsadga muvofiqdir: madaniyatda ijod va ishlab chiqarish erkinligi ta’minlanadi; ma’naviy boyliklarni  yaratish, ulardan foydalanish va tarqatishda barcha fuqarolar imkon va huquqlarining tengligi kafolatlanadi; milliy va dunyoviy madaniyatning nodir boyliklaridan bahramand bo’lish va madaniy hayot kechirishini ta’min etuvchi ta’lim tizimi rivojlantiriladi; madaniyat sohasidagi yakka hokimlika yo’l qo’yilmaydi; mablag’ bilan ta’minlashda davlat byudjeti, tijorat va xayr-ehsonga tayaniladi; madaniyat sohasidagi xalqaro huquqiy aktlarning ustivorligiga erishiladi. Mustaqil O’zbekiston davlati o’z madaniy siyosatini o’zi belgilaydi, madaniyatning huquqiy boshqaruvini ta’minaydi, xalqning milliy-madaniy boyliklarini asraydi va ko’paytiradi, ularning noqonuniy olib ketilishi yoki sotilishiga yo’l qo’ymaydi, har qanday noqonuniy “egalari”dan qaytarib olishni talab qiladi, ijodkorlarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qiladi. Umid qilamizki, mustaqil O’zbekiston davlati SSSR davridagi ma’muriy zo’ravonlikdan voz kechadi, ijod erkiga tajovuz qilmaydi, yakkahokimlikka yo’l qo’ymaydi. Albatta, tushunaman, davlat madaniy faoliyatga aralashadigan nuqtalar bor, biroq ular qat’iy belgilab qo’yilishi kerak. Meningcha, mustaqil O’zbekiston davlatining madaniy faoliyatga aralashuvi urush, zo’ravonlik va shafqatsizlikning, milliy, irqiy va diniy adovatning targ’ib etilishini hamda behayo asarlarning tarqatilishini man etish bilangina chegaralanishi kerak. Ijodiy jarayonga bevosita aralashishga, shuningdek, ijod erkinligini chegaralashning boshqa shakllariga yo’l qo’yilmaydi. Albatta, qonunni amalga oshiruvchilar hadlaridan oshishlari mumkin. Deylik, millatchilik va millatparvarlikning chegarasi shartlidir. Aynan bir asar uchun yozuvchi “millatchi” atalib qoralanishi yoki “millatparvar” atalib oqlanishi mumkin,. Yoki  behayo deyiladigan asarda qahramon qay darajada yalang’och bo’lishi kerak, buning behayolik “daraja”sini kim aniqlaydi? Ma’muriy aralashuvga yo’l qo’ymaslik uchun ijodkorda uning huquqi cheklangan har bir holda sudda himoyalanish huquqi bo’lishi kerak. Madaniyat sohasidagi har qanday cheklash faqat qonun bilan belgilanishi lozim.

Qonunni fuqarolarning madaniy sohadagi huquqlari bobidan – o’ziga xos insonning madaniyat huquqlari deklaratsiyasidan boshlasak, to’g’ri bo’ladi. Uning asosiga ijod erkinligi, ijodni kasb qilib olish va uning mevasini erkin tarqatish huquqi yotishi lozim. Fuqarolarning huquqlari ularning ma’naviy boyliklardan bahramand bo’lishi, milliy va diniy o’zligini asrashi, ta’lim olishi, uyushmalarga birlashuvi va madaniyat korxonalarini tashkil etishini kafolatlashi shart. Deylik, yozuvchilar bitta uyushmaga emas, o’z uslubi, yo’nalishi, axloqiy prinsiplari bo’yicha bir necha uyushmalarga bo’linishi, o’zaro musobaqaga kirishishi mumkin. Men Olmoniyada Xenrix Manni havasmandlari klubida bo’ldim. Klubning o’z Prezidenti, a’zolari, hatto tamaddi qiladigan qahvaxonasi bor. Nega bizda choyxonasi bor Navoiyshunoslar, Cho’lponsevarlar, yoki Maqomsevarlar uyushmasi bo’lmasligi kerak. Har bir ijodkor huquqiy shaxs deb tan olinishi, himoyalanishi masadga muvofiq emas deb ro’yxatga olmaslikka yo’l qo’yilmasin. Ro’yxatga olmaslik uchun faqat qonuniy asos bo’lishi shart, ijodkorlarda esa o’z huquqini sud orqali himoya etish huquqi saqlanishi lozim.

Va nihoyat, madaniy qimmatlar va milliy madaniy boylik maqomi belgilanishi, ro’yxatga olinishi kerak, qo’riqlanishi, olib chiqib ketilishi, qaytarib keltirilishi va mulkiy egalik shartlari qonunda qat’iy belgilanishi shartdir.

Taassuflar bo’lsinkim, madaniyatni mablag’ bilan ta’minlash shu paytgacha davlat e’tiborining bir chetida bo’lib keldi. Lekin boshqa bir fikr tashvishlantiradi. Madaniyat arboblari har ikki gapning birida davlat rahbaridan “madaniyatga g’amxo’rlik qilish”ni, “ko’proq mablag’ ajratish”ni so’rab kelmoqdalar. Ularning fikri quyidagi yo’nalishda ishlaydi: “rahbar xohlasa yordam berishi mumkin. Xo’sh, mumkin ekan, yordam berishi shart. Demak, uni ishontirish kerak!” Ha, agar madaniyat qashshoq bo’lsa, unga yordam berish kerak, lekin, o’ylab ko’raylik, davlat madaniyatni qanchalik ko’p pul bilan ta’minlasa, madaniyat shunchalik davlatga qaram bo’lib qolaveradi, pul to’lagan davlat madaniyatni o’z yo’rig’iga yurgizadi.

“Mamlakatda madaniyatga davlat byudjetidan 1.2 foiz ajratilishi – sharmandalik!” – deyishadi bizning arboblar. Shubhasiz: sharmandalik. Ammo deylik, Italiyada madaniyatga bor-yo’g’i 0.6 foiz ajratiladi, lekin u yerda madaniyat yuqori darajadadir. Buning sirini ochishga harakat qilaylik.

Xo’sh, “davlatning sharmandaligi”ni ko’rsatuvchi 1.2 foizning o’zi qayerdan olinadi? Uning 5.5 foizi kasaba uyushmalari, jamoa va sho’ro xo’jaliklari, korxonalarning mustaqil xarajatlaridir. Aslida davlat ularni “ajratmaydi”, bor-yo’g’i “hisobga oladi”, xolos. Keyin: “madaniyatga ajratilgan byudjet”ning 6 foizi siz va bizning pulimiz – kino, muzey, konsert, teatrga tushib, to’lagan pulimizdir, ya’ni bu pullarni ham madaniyatning o’zi o’z “byudjeti” uchun ishlab topgan. Buning yoniga “madaniyat sohasi”ning bilvosita xarajatlarini (madaniyat korxonalari va tashkilotlarining daromad solig’iga to’lagan mablag’i, soha xodimlarining maoshidan olinadigan soliqlar va hokazo) qo’shsak, ko’rinib turibdiki, madaniyatimiz unchalik “tekinxo’r” soha emas, 88-87 foizga o’zini-o’zi ta’minlamoqda. Demak, “madaniyat byudjeti”ning o’ndan birinigina davlat bermoqda, xolos, demak, madaniyatga uning o’z pulini “ajratib”, davlat shunga qaramay uning ustidan xo’jayinlik qilib kelmoqda.

Mening nazarimda, tamomila yangicha madaniy siyosat zarur. Davlat madaniyatni aldamasdan mablag’ bilan ta’minlash bilan birga boshqa manbalarning yuzaga kelishiga sharoit yaratishi lozim. Davlat byudjetidan ma’lum foiz qat’iy belgilab qo’yilsin, toki hech bir rahbar shundan past belgilay olmasin. Madaniyat o’choqlari, soha korxonalarining mablag’i o’zida qolsin, davlat, jamoa xo’jaliklari, korxonalarning madaniyatga ajratgan mablag’lari soliqdan ozod qilinsin. Xayr-ehson tadbirlari, yutuqlari, tijorat o’yinlaridan tushgan mablag’lar madaniyat hisobiga berilsin. Tijoratga aloqasi bo’lmagan yangi madaniy tashkilotlar besh yil davomida soliqdan ozod qilinsin. Bu qonunshunoslarimiz qilishi mumkin bo’lgan, davlatimizning qo’lidan keladigan ishlar.

Ammo bu harakatlarning barchasi umumxalq birdamligisiz zoye ketadi. Hammamiz birgalashib, yurtning kelajagi bo’lmish – madaniyatni tiklaylik. Madaniyatni hammomu kutubxona, teatru klub ma’nosida tor tushunish xatodir. Yurtimizda qadimda rivojlangan madaniy institutlar sistemasi – masjid va madrasalar, Beruniy va Forobiyni, Xorazmiy va Ibn Sinoni ulg’aytirgan bilimgohlar bo’lgan. Abduqahhor Ibrohimov ma’lumotlariga qaraganda, birgina Toshkentda 1911-yilda 26 madrasa bo’lgan. Ulardan 23 tasi 30-yillarda va undan keyin buzib tashlangan.

Men Moskva dorulfununida tahsil oldim. Biroq Toshkent yoki Samarqand dorulfununining talabasi ham men bilan bir xil o’quv dasturiga ega. Axir, Sharqdagi dorulfununning o’zligi qayda? Endi biz jumhuriyat dorulfununining tarix kulliyotida Amir Temur “Tuzuklari”ni, Sharafiddin Ali Yazdiy “Zafarnoma”sini, Vamberi va Klavixo sayohatnomalarini o’qitaylik, huquqshunoslik fakulteti dasturiga Islomning shariati, Burhoniddin Marg’iloniyning “Hidoya” kitobini kirgizaylik, filologiya fakultetida usmonli turk tilini o’rgataylik, Yassaviy, So’fi Olloyor, Rabg’uziy hazratlaridan ta’lim beraylik, falsafa fakultetida tolib va talabalar G’azzoliy, Naqshbandiy, Rumiy, Bedilning falsafiy qarashlarini o’rgansinlar. Shunda biz ta’limning Sharq maktabiga ega bo’lamiz.

Jamiyat madaniyatni qutqarmasa, o’zini ham qutqarolmaydi, chunki ko’pchilik madaniyatsiz bo’lgan yerda siyosat yo zo’ravonlikka yo beboshlikka yuz tutadi.

“O’zbekiston adabiyoti va san’ati” gazetasi, 1991-yil, 11-oktabr sonidan olindi.

————————————–

Karim Bahriyev O’zbekiston Respublikasi Oliy Kengashi sobiq deputati, huquqshunos va jurnalist. Jurnalistika, so’z erkinligi hamda huquqiy mavzulardagi ko’plab ilmiy risolalar va maqolalar muallifi. Yuqoridagi maqola yozilgan davrda muallif Oliy Kengash deputati bo’lgan.

Maskav shahrida ushbu yil bo‘ladurg‘on, ya’ni har viloyatni g‘ayri mukarrar nimarsalarini nishonlarin olib borib jam’ qiladurg‘on muzag‘a general gubirnatorni ruxsatlari bilan Toshkand shahridin to‘rt nafar ustalardin yiborildi. Chunonchi yo‘rmado‘z va fillakash va shohibof va bo‘zchidin ushbular safar oyini yigirma yettinchi kuni Toshkand shahridin Maskavg‘a azim bo‘lub kettilar.

“Turkiston viloyatining gaziti”, 1872-yil 28-april